Η διακριτική ελευθερία

«Στη δική μας γενιά διέκρινα μια πολύ έντονη επιθυμία ελευθερίας. Για εσάς πράγματα όπως η ελευθερία είναι αυτονόητα». Αυτή τη φράση την είπε ο μεγάλος ιταλός πολιτικός γελοιογράφος Αλτάν το απόγευμα της Πέμπτης. Βρέθηκε για μια εκδήλωση στο Ιταλικό Μορφωτικό Ινστιτούτο Αθηνών και είχαμε την τύχη να μιλήσουμε μαζί του. Ενώ η φράση λέει κάτι γνωστό, μετά τη σκεφτόμουν εντόνως.

Σκεφτόμουν το τελευταίο διάστημα, ακούγοντας τις δηλώσεις της νέας Υπατης Εκπροσώπου της ΕΕ για θέματα εξωτερικής πολιτικής, πρώην πρωθυπουργού της Εσθονίας Κάγια Κάλας, πόσο κρυστάλλινες κι ευθύβολες είναι οι δηλώσεις και η στάση των ηγετών χωρών της Βαλτικής αναφορικά με τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Συγκριτικά ακόμα και με πολλές άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Σύσσωμη η ηγεσία των βαλτικών χωρών και η Κάλας από τον νέο ρόλο της εκφράζονται πιο ξεκάθαρα για την Ουκρανία και λεκτικά και πρακτικά, προσφέροντας ανακούφιση σε πολλούς από εμάς. Φαίνεται πως οι χώρες της Βαλτικής δεν έχουν χορτάσει από ελευθερία και καταλαβαίνουν ακόμα τόσο το τίμημά της όσο και τον μη δεδομένο χαρακτήρα της. Δεν έχουν περάσει άλλωστε ούτε 35 χρόνια από την απελευθέρωσή τους από τη σοβιετική αυτοκρατορία. Για αυτούς η ελευθερία είναι μια πρόσφατη, νωπή κατάκτηση.

Η ελευθερία ως βιωμένη εμπειρία είναι περίεργο πράγμα. Οριακά ντροπαλό. Οταν τη συνηθίζεις, γίνεται αόρατη. Σου φαίνεται αυτονόητη, σαν το νερό που ανοίγεις τη βρύση και τρέχει. Σαν το οξυγόνο που σε περιβάλλει. Δεν αναρωτιέσαι πώς αποκτήθηκε, δεν σκέφτεσαι πόσο δύσκολα κατακτήθηκε, δεν βλέπεις καν την ύπαρξή της – μέχρι τη στιγμή που απειλείται. Δεν είναι ότι αδιαφορούμε. Είναι ότι η ελευθερία λειτουργεί διακριτικά. Δεν κάνει φασαρία και δεν έχει την ανάγκη να σου υπενθυμίσει την ύπαρξή της. Είναι πολύ περήφανη και έχει μεγάλη αυτοπεποίθηση για να κάνει κόνξες. Σε περιβάλλει διακριτικά και σου αλλάζει τη ζωή. Οταν δεν σε περιορίζει κάτι ορατό, όταν μπορείς να επιλέξεις ελεύθερα, να κινηθείς, να μιλήσεις, δεν κάνεις εύκολα μια στάση, μια παύση να σκεφτείς πώς σου συνέβη αυτό το μαγικό πράγμα που θεωρείς δεδομένο. Συνήθως η απώλειά της έρχεται αργά και σταδιακά, με τρόπο ανεπαίσθητο. Με μικρές υποχωρήσεις, με «αναγκαίους» περιορισμούς, με κανόνες που αρχικά μοιάζουν λογικοί, μέχρι που ξαφνικά κοιτάς γύρω σου και ανακαλύπτεις ότι δεν έχεις πια χώρο να κινηθείς.

Οταν η ελευθερία είναι πια κτήμα σου και γεύεσαι τους καρπούς της, οι αγώνες που την εξασφάλισαν ξεθωριάζουν. Το τίμημά της, το αίμα, οι διεκδικήσεις, οι θυσίες περνούν στις υποσημειώσεις, σαν παραθέματα που δεν μας αφορούν. Μέχρι που έρχεται η στιγμή που αφορούν. Τότε καταλαβαίνεις πως δεν ήταν ποτέ αυτονόητη. Και πως τίποτα δεν σου εγγυάται ότι θα παραμείνει. Ισως πρέπει να πάρουμε παράδειγμα από αυτούς τους ψηλούς ξανθούς ανθρώπους που «μπήκαν στην Ευρώπη τραγουδώντας» (όπως είχε πει ο εσθονός πρωθυπουργός παραλληλίζοντας τις ενταξιακές διαπραγματεύσεις της χώρας του και της ΕΕ με την νίκη της Εσθονίας στη Γιουροβίζιον το 2001) και δεν έχουν χορτάσει την ελευθερία. Γιατί ενώ εμείς τη θεωρούμε δεδομένη, οι χώρες της Βαλτικής ξέρουν πόσο εύθραυστη είναι απέναντι σε έναν αναθεωρητικό γείτονα όπως η Ρωσία. Ο πόλεμος στην Ουκρανία μάς υπενθυμίζει πως η ελευθερία δεν είναι ποτέ εγγυημένη – και πως αν δεν την υπερασπιστούμε συνειδητά, μπορεί να τη χάσουμε πριν καν το καταλάβουμε.