Ο ελέφαντας της παγκοσμιοποίησης

Τα νηπιακά βήματα των οικονομικών ήταν μέσω της θεωρίας του συγκριτικού πλεονεκτήματος. Λίγα χρόνια μετά τη ληξιαρχική πράξη της επιστήμης, με τον Πλούτο των Εθνών του Ανταμ Σμιθ, ο Αγγλος Δαβίδ Ρικάρντο επεξέτεινε την ιδέα της εξειδίκευσης στο τότε φλέγον θέμα της ελευθερίας του εμπορίου μεταξύ κρατών. Κατέληξε στο σοκαριστικό για την εποχή συμπέρασμα ότι, αν άνοιγαν εμπορικές συναλλαγές μεταξύ δύο κρατών, κέρδιζαν και τα δύο. Αξιοποίησε τη θεωρία του για να εισηγηθεί την κατάργηση των δασμών στα σιτηρά. Η κίνηση εκείνη υπονόμευε τους πολιτικά κυρίαρχους γαιοκτήμονες, υπέρ των βιομηχανικών εργατών. Ακόμη πιο αναπάντεχη ήταν η θεμελίωση ότι τα οφέλη υφίστανται ακόμη και αν η μια χώρα είναι, σε απόλυτους όρους, λιγότερο παραγωγική από την άλλη. Η εξήγηση ήταν ότι, αν η κάθε μια εξειδικεύεται εκεί που είναι σχετικά πιο παραγωγική, τότε το συνολικό προϊόν αυξάνεται. Ετσι δημιουργούνται, τουλάχιστον δυνητικά, κέρδη και για τους δύο. Μια επιλογή win-win από την οποία όλοι μπορούν να κερδίσουν.

Η θεωρία του Ρικάρντο είναι η δικαιολογητική βάση του ανοίγματος του εμπορίου. Η ίδια θεωρία ήταν πίσω από την παγκοσμιοποίηση από το 1988 ως την οικονομική κρίση του 2010. Αυτήν αμφισβητεί ο 47ος πρόεδρος. Η αμφισβήτηση αυτή, μάλιστα, εξηγεί και την εκλογική του επικράτηση.

Δεν είναι αυτό παράδοξο, τη στιγμή που η ευημερία μας είναι θεμελιωμένη στο συγκριτικό πλεονέκτημα; Μήπως ήλθε η ώρα, επιτέλους, να εξοβελίσουμε και τον Ρικάρντο ως γόνο παράτυπων μεταναστών;

Το παράδοξο εξηγείται από τη διάκριση μεταξύ συγκριτικού πλεονεκτήματος (μεταξύ οικονομιών) και σχετικού εισοδήματος (μεταξύ ατόμων). Είναι απολύτως αναμενόμενο να κερδίζει (η χώρα) και να χάνει κάποιος σε σχέση με άλλους.

Το παράδοξο εικονογραφείται πειστικά με μια στατιστική ανάλυση του Μπράνκο Μιλανόβιτς. Αυτός πήρε στοιχεία ατομικών εισοδημάτων από όλες τις χώρες του κόσμου, σταθμισμένα με τον πληθυσμό τους και τα ανέλυσε όλα μαζί. Αντιμετώπισε δηλαδή το σύνολο του πλανήτη σαν να ήταν μια χώρα. Ετσι υπολόγισε το εισόδημα σε δολάρια κάποιου στο φτωχότερο 1% (αγρότη στην Αφρική) ως το πλουσιότερο 1% (εκατομμυριούχοι). Εξέτασε πόσο είχε αλλάξει το εισόδημα καθενός το 1988 (προ παγκοσμιοποίησης) με αυτό του ιδίου ατόμου το 2008 (προ κρίσης). Εξέφρασε το αποτέλεσμα διαγραμματικά: πόσο είχε μεταβληθεί το εισόδημα καθενός, αρχίζοντας από το παγκόσμια φτωχότερο 1%, μέσω της διεθνούς μέσης τάξης, καταλήγοντας στην πλουτοκρατία του πλουσιότερου 1%.

Το διάγραμμα του Μιλανόβιτς λύνει το αίνιγμα: Ολοι είναι σε καλύτερη θέση (ο Ρικάρντο είχε δίκιο). Ομως η απεικόνιση των αυξήσεων ανά παγκόσμιο εισοδηματικό κλιμάκιο θυμίζει ελέφαντα:   Η ουρά του ελέφαντα (βελτίωση μόνο 10%) είναι οι φτωχότεροι της Αφρικής. Μεγάλη κερδισμένη (κατά 80%) είναι η μεσαία τάξη στην Ινδία (η πλάτη του ελέφαντα). Στην κορυφή (στην άκρη της προβοσκίδας) κερδισμένο (κατά 70%) είναι το 1%. Στο χειρότερο σημείο, εκεί που η προβοσκίδα βυθίζεται στο 0%, βρίσκονται οι βιομηχανικοί εργάτες των αναπτυγμένων χωρών.

Ο ελέφαντας του Μιλανόβιτς εξηγεί πώς σάρωσε ο ελέφαντας των Ρεπουμπλικανών. Ο Τραμπ (και οι λαϊκιστές) εκμεταλλεύτηκαν την αίσθηση απώλειας της βιομηχανικής μέσης τάξης. Ταυτόχρονα προσφέρουν στα θύματα και ένα εύκολο (και εύκολα μισητό) θύτη – τους εργάτες της Κίνας που τους πήραν τις θέσεις.

Η ανάλυση που προηγήθηκε εξηγεί πώς βρεθήκαμε εδώ. Δυστυχώς, δεν ανατρέπει το συγκριτικό πλεονέκτημα ως το θεμέλιο της ευημερίας μας. Μάλλον καταλήγει ότι κάποιοι πριονίζουν το κλαδί στο οποίο όλοι στεκόμαστε.

Ο Πλάτων Τήνιος είναι ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πειραιά