Φτωχολογιά και φτωχολογία

«Φτωχολογιά για σένα κάθε μου τραγούδι». Οι νότες του τραγουδιού αγκάλιαζαν νυχτερινή εκδήλωση γύρω από πισίνα σε κατάφυτο προάστιο. Η αυθόρμητη κομπανία αποτελείται από ευτραφείς καλοντυμένους άνδρες. Τα δάκρυα στα μάτια διαβεβαιώνουν για το πηγαίο των αισθημάτων, μια ειλικρίνεια που υπογραμμίζεται ανεμίζοντας πούρα Cohiba Aβάνας εκφραστικά.

Η επιστήμη της Φτωχολογίας δεν διδάσκεται ακόμη. Δεν αποκλείεται, όμως, να αποτελέσει αντικείμενο σε νεοφυές πανεπιστήμιο, ιδίως κάποιο με βρετανικές ρίζες. Διότι τότε το μάθημα «Φτωχο-101» θα ερωτούσε: «Τι σας λέει η εικόνα της καπνιστικής χορωδίας για τη φτώχεια στην Ελλάδα; Διευκολύνει ή όχι την υλοποίηση πραγματικής κοινωνικής πολιτικής;».

Τη βάση θα έπιανε η παρατήρηση ότι η μετρημένη φτώχεια είναι 20% και η υποκειμενική 70%. Δεν είναι απίθανο τα μέλη της χορωδίας να τοποθετούν εαυτούς στην ευρύχωρη οικογένεια των φτωχών. Τα πούρα πηγαίνουν τα φαρμάκια κάτω· «η φτώχεια θέλει καλοπέραση».

Θα μπορούσαν οι διαγωνιζόμενοι να αντιτάξουν τα περί φοροδιαφυγής – η παρέα δηλώνει εισοδήματα αρκετά για λίγα μόνο πούρα. Ομως, για τον λόγο αυτό ο υπολογισμός της αντικειμενικής φτώχειας αποφεύγει τα φορολογικά στοιχεία και βασίζεται σε απευθείας ερωτήσεις σε δείγμα νοικοκυριών, όπου η σκιά της Εφορίας είναι πιο απομακρυσμένη.

Σε στοιχεία από πού βασίζονται σε δηλώσεις των ιδίων των ενδιαφερομένων, υπεισέρχεται το ζήτημα του εθνικών ιδιοτροπιών στις απαντήσεις. Σε ευρωπαϊκά δείγματα, παρατηρούμε συστηματικές αποκλίσεις ανά χώρα. Οι Σκανδιναβοί τείνουν να είναι στωικοί – να ελαχιστοποιούν την ένταση των προβλημάτων. Αλλοι, αντιμέτωποι με τα ίδια τείνουν να είναι πιο μεμψίμοιροι – κοινώς «γκρινιάρηδες». Στην Ελλάδα των καυτών καλοκαιριών και της ξηρασίας, όπου η πλειονότητα ζει σε πολυώροφα κτίρια, παραδόξως αναφέρουμε μεγαλύτερο πρόβλημα υγρασίας στα σπίτια από ό,τι η Ιρλανδία. Εκεί βρέχει συνεχώς και τα κτίσματα είναι πανταχού εκτεθειμένα στον καιρό. Αν αυτό ισχύει για την υγρασία, πόσο μάλλον για τις οικονομικές συνθήκες. Οι Ελληνες, δηλαδή, τείνουν να δραματοποιούν το κάθε υπαρκτό πρόβλημα.

Το πρόβλημα συστηματικών εθνικών αποκλίσεων στις απαντήσεις είναι γνωστό στην ερευνητική μεθοδολογία. Διορθώνεται με τεχνική που βασίζεται σε «ιστοριούλες» (vignettes). H υπόθεση είναι, δηλαδή, ότι κάθε άνθρωπος αξιολογεί προβλήματα με προσωπική κλίμακα ιεράρχησης. Αυτή προσεγγίζεται ευθέως ζητώντας από τον κάθε ερευνώμενο να αξιολογήσει μια υποθετική περίπτωση που αφορά κάποιον άγνωστο. Αυτό γίνεται πριν να τεθεί το ίδιο θέμα σε αυτόν. Η απάντηση στην υποθετική ερώτηση αξιοποιείται για να σταθμίσει την υποκειμενική αξιολόγηση, μετακινώντας την αναλόγως του πώς ο ίδιος στάθμισε την υποθετική περίπτωση. Κρίσιμη υπόθεση, βεβαίως, είναι ότι ο ερωτώμενος εφαρμόζει την ίδια κλίμακα στον εαυτό του όπως στους άλλους.

Η εφαρμογή της μεθόδου στην Ελλάδα οδηγεί σε αναπάντεχα αποτελέσματα: η διόρθωση καταλήγει προς την αντίθετη κατεύθυνση. Το ήδη μεγάλο ποσοστό φτώχειας μεγαλώνει περισσότερο. Αυτό δεν σημαίνει ότι εντοπίστηκαν νέα κοιτάσματα φτώχειας. Η πιο πιθανή εξήγηση είναι ότι στην Ελλάδα κρίνουμε τους άλλους πιο αυστηρά απ’ ό,τι τον εαυτό μας. Σπεύδουμε να χαρακτηρίζουμε υπερβολικές τις αντιδράσεις των άλλων, όταν για τα ίδια θέματα οικτίρουμε την τύχη μας.

Αν είναι έτσι, τότε η κοινωνική πολιτική αντιμετωπίζει σκόπελο: Αντί να διοχετεύει την πηγαία αλληλεγγύη των μελών της κοινωνίας, πρέπει να διαπεράσει ένα διαπραγματευτικό πλέγμα ιδιοτέλειας. Οπως λέει το άλλο τραγούδι:  «Την έρμη τη φτωχολογιά κανένας δεν τη βλέπει».

Ο Πλάτων Τήνιος είναι οικονομολόγος, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πειραιά.