Η ηγεμονική πολιτική «Banksy»

Πολλοί κριτικοί, θεωρητικοί, δημοσιογράφοι κ.λπ. κατήγγειλαν τον «σοσιαλιστικό ρεαλισμό» ως μια βδελυρή πολιτιστική στράτευση έναντι της ελεύθερης εκφραστικότητας του καλλιτέχνη, του οποίου η μόνη στράτευση είναι η δημιουργικότητα και η ιδιοφυΐα του. Συγχρόνως αποθεώνουν τον Banksy και την απολύτως στρατευμένη προφάνεια των εικόνων του. Με την ίδια ευκολία επαινούν τους καλλιτέχνες της Ποπ Αρτ, οι οποίοι χρησιμοποιούν ανέφελα, διαφημιστικά στερεότυπα (δηλαδή ιερουργούν στην εμπορική κοινοτοπία ). Τη στράτευση την εκλαμβάνουν είτε ως μια «σταλινική» (ή σταλινίζουσα) αμαρτία, είτε ως μια, μέσα στα όρια του φυσιολογικού, απεικόνιση του ηγεμόνα ή της ηγεμονεύουσας ιδεολογίας, αναλόγως της σχέσης του ηγεμόνα με ένα διεθνές σύστημα πολιτικών και πολιτιστικών παραδοχών. Η καλλιτεχνική στράτευση, δηλαδή, δεν καταδικάζεται ή εγκρίνεται ως θεμελιώδης αρχή, αλλά ως υπηρεσία στον απαράδεκτο ή παραδεκτό «φύλαρχο».

Βεβαίως αλλάζουν οι θεωρήσεις και αυτό που είναι παγιωμένο μια ιστορική περίοδο, μπορεί να απονομιμοποιηθεί μια επόμενη. Τα πορτρέτα ή οι προτομές των δικτατόρων Σαντάμ Χουσεΐν ή Χαφέζ αλ-Ασαντ που αποκαθηλώνονται με την πολιτική πτώση τους, αποτελούν διαφορετικής τάξης αισθητικές αμαρτίες, σε σχέση με τα πορτρέτα π.χ. της βρετανικής βασιλικής οικογένειας ή της σαουδαραβικής βασιλικής οικογένειας ή τα άπειρα πορτρέτα (αποδεκτών) κυβερνητικών τιτλούχων. Τα διάφορα έργα (των αυλικών καλλιτεχνών) μπορεί να είναι εξίσου ωραιοποιητικά και «αναληθή» στη φόρμα τους, να κολακεύουν, εξίσου δουλοπρεπώς, έναν δικτάτορα, έναν κυβερνητικό εγκληματία ή ένα αγαθό πολιτικό πρόσωπο, αλλά να κατατάσσονται είτε στα σκουπίδια της Ιστορίας, είτε στα περίλαμπρα μουσειακά, συλλεκτικά ευρήματα, όχι λόγω της εικαστικής τους ποιότητας ή μη ποιότητας, αλλά λόγω των ηθικών, πολιτικών αξιολογήσεων πάνω στο εικονιζόμενο πρόσωπο. Για την επικρατούσα διεθνή κριτική και κειμενογραφία, άλλο η ανεπιθύμητη δικτατορική εξουσία, διαφορετικό η ανεκτή βασιλική οικογενειοκρατία (τις περιπτώσεις ταύτισης των δύο, συνήθως τις παραλείπουν). Ουσία, αλήθεια και ποιότητα του έργου δεν είναι η μορφή του, η δομή, η πλαστικότητα του χρώματος, η σχεδιαστική ένταση κ.λπ. αλλά η πολιτική αξιολόγηση της εικονιζόμενης προσωπικότητας ή του εικονιζόμενου περιστατικού.

Στη μακρά ιστορία των αυλικών καλλιτεχνών, υπάρχουν λίγες εξαιρέσεις που δεν προσπάθησαν να κολακέψουν το απεικονιζόμενο πρόσωπο. Ο Γκράχαμ Σάδερλαντ π.χ. και το εξαιρετικό πορτρέτο του Ουίνστον Τσόρτσιλ (ίσως για αυτό απορρίφθηκε από τον βρετανό ηγέτη) ή ο Λούσιαν Φρόιντ με το ωμό πορτρέτο της βασίλισσας Ελισάβετ. Στην περίπτωση του Μπάνκσι, λόγω της μιντιακά εκλαϊκευμένης (και υπερπροβεβλημένης) θεματογραφίας του και του ότι η τεχνική Στένσιλ και η τοιχογραφική εθιμογραφία που χρησιμοποιεί είναι μια casual, μια ευρύτατα νομιμοποιημένη «παρανομία», που συνδηλώνει ρήξη, αντίσταση, κάτι αντισυστημικό, αρκούν για να ταξινομηθεί η καλλιτεχνική του πράξη στην κατηγορία του πολιτικά έγκυρου. Λατρευτικά κείμενα  αγιογραφούν, ενώ στην απέναντι περίπτωση, κατακρεουργούν.

Ο Banksy είναι επικαιρογράφος ζωγράφος, γκραφίτι (στη πραγματικότητα είναι ένας σοσιαλμιντιακός καθοδηγητής γκραφιτάδων). Αρπάζεται από την επικαιρότητα, από γεγονότα που έχουν συναισθηματική απήχηση σε «ευρείες λαϊκές μάζες» και εκεί θεμελιώνει την έξυπνη δημοφιλία του. Επειδή δε, πάει με το ρεύμα κοινού, που δεν συνδυάζει, δεν παρατηρεί, δεν γνωρίζει Ιστορία, απλώς συντάσσεται, απλώς παίρνει θέση ορμικά, ο Banksy, εν τέλει, γίνεται ένας αυλικός ζωγράφος της προφάνειας και της επικαιρότητας. Μέσα στο main stream, πολιτική είναι πολύ περισσότερο οι άτυποι αντιληπτικοί και εννοιολογικοί κώδικες, παρά η πλήξη του κοινοβουλίου.

Ο Δημήτρης Σεβαστάκης είναι καθηγητής στη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΕΜΠ