Εχθροπάθεια {LF}στον υπερπόντιο καθρέφτη

Ο κόσμος παρακολουθεί με κομμένη ανάσα. Στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, η μία μετά την άλλη βεβαιότητες καταρρέουν. Οι λιγότερο ψύχραιμοι φοβούνται ότι οι ασθενείς ελέγχουν τα κλειδιά του φρενοκομείου. Αλλοι νομίζουν ότι ο οδηγός του πλανητικού λεωφορείου, καθώς πέφτει ομίχλη, λύνει τα φρένα φλυαρώντας με την καλλίγραμμη εισπράκτορα. Χειρότερα ακόμη, στην ίδια ορεινή διαδρομή διεξάγεται ράλι για μύωπες χειριστές.

Πώς φτάσαμε εδώ; Τριάντα χρόνια μετά το «τέλος της Ιστορίας», πώς η παλαιότερη δημοκρατία, αυτή με τους δοκιμασμένους θεσμούς και την ακμάζουσα οικονομία κατέληξε ταινία τρόμου; Σύμπτωση ή προειδοποίηση;

Η οικονομική θεωρία της Δημοκρατίας – το κυνήγι του μεσαίου ψηφοφόρου, ας τον πούμε Διάμεσο – μας προϊδεάζει για συνωστισμό κομμάτων που προσπαθούν να τον κολακεύσουν. Αυτό προδιαθέτει για σύγκλιση θέσεων, για «προγραμματική σούπα» που δικαιολογεί επιλογή βασισμένη στο ποιος έχει την πιο εντυπωσιακή κόμμωση. Και όμως, προκρίθηκε μια λύση με ακραίες επιλογές που ανατρέπουν δεδομένα δεκαετιών. Ο εκλεγείς ήταν γνωστός σε όλους, ουδέποτε απέκρυψε τις προτιμήσεις του, ενώ οι ποινικές του περιπλοκές ανταμείφθηκαν πλουσιοπάροχα.

Φταίει το μοντέλο, ή η εφαρμογή του;

Το μοντέλο εξηγεί τη διαπάλη για την εξουσία. Στην Ιλιάδα, το δίλημμα του Πάρι (με τον Διάμεσο να αποφασίζει). Ακολούθησε, δυστυχώς, ο Τρωικός Πόλεμος. Στα δικά μας, ο Διάμεσος είναι δικτάτορας μόνο όσο διαρκούν οι εκλογές. Μετά (θεωρητικά) μετατρέπεται σε πολίτη που εκπροσωπεί την κοινωνία ευρύτερα.  Οταν το κόμμα γίνεται κυβέρνηση διαχειρίζεται την εξουσία προς το καλό όλων και όχι μόνο του Διαμέσου. Ελπίζει έτσι να οικοδομήσει μια ισχυρότερη εκκίνηση όταν επαναληφθεί η εκλογική διαδικασία. Το ότι η διακυβέρνηση είναι παιχνίδι θετικού αθροίσματος υπό μια έννοια «νομιμοποιεί» και τις δυσλειτουργίες των εκλογικών καλλιστείων.

Τα κόμματα, όμως, συμπεριφέρονται σαν εκλογικοί Σίσυφοι. Τρομάζουν με τις δημοσκοπήσεις και τη γνώμη του Διαμέσου-δικτάτορα σαν να γίνονταν εκλογές κάθε εβδομάδα. Παγιδεύονται σε αέναο παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος, όπου δεσπόζει το πολιτικό κόστος της ανάληψης πρωτοβουλίας και δεν βρίσκεται χρόνος και ψυχραιμία για να εισπραχθεί το όφελος από την ολοκλήρωσή τους.

Σε ένα τέτοιο περιβάλλον επικρατεί σιωπητήριο: δεν συζητούνται επιλογές, ούτε σταθμίζονται εναλλακτικές πορείες. Αντιθέτως, φαντάζει ακίνδυνη η ευθεία στοχοποίηση του αντιπάλου. Οταν δεν θέλεις να πεις γιατί να προτιμήσουν εσένα, είναι ευκολότερο να δαιμονοποιείς τον άλλο. Η μακροχρόνια παγίωση αυτής της πρακτικής έχει το παράδοξο ότι, ενώ οι στάσεις των κομμάτων είναι ασαφείς, η πόλωση σε επίπεδο κοινωνίας αποκρυσταλλώνεται.

Πολύ πριν απ’ την προεδρία Τραμπ, ρωτήθηκε ηλικιωμένος γιατρός στη Βοστώνη για ποιον λόγο προτίμησε οίκο ευγηρίας με ελλιπείς υπηρεσίες, αντί να ακολουθήσει συναδέλφους του σε καλύτερο σε προάστιο. Απάντησε: «Μα εκεί είναι όλοι Ρεπουμπλικανοί». Ενώ τα κόμματα ελάχιστα διέφεραν – τουλάχιστον με ευρωπαϊκά κριτήρια – η πόλωση είχε μεταφερθεί στην κοινωνία. Είναι αυτή η πόλωση που τελικά οδήγησε στον θρίαμβο Τραμπ.

Δικαιούμαστε, λοιπόν, να περηφανευόμαστε ότι «αυτά δεν γίνονται στην εδώ πλευρά του Ατλαντικού»; Στη Βρετανία μετακομίζουν προκειμένου να μη συγχρωτίζονται με Brexiteers. Η χώρα των πράσινων και γαλάζιων καφενείων έχει θρυμματιστεί σε καλειδοσκόπιο γρουπούσκουλων με βασική συγκολλητική ουσία τις έχθρες – εντός και εκτός κομμάτων.

Οταν, αντί για πολιτικό διάλογο έχουμε εχθροπάθεια, η κοινωνία ακολουθεί. Μήπως ο αμερικανικός καθρέφτης αντανακλά και εμάς;

Ο Πλάτων Τήνιος είναι οικονομολόγος, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πειραιά.