Μιχάλης Γκανάς, μια ελληνική φωνή

Ηρθε η ώρα και του Μιχάλη Γκανά. Εχοντας καλέσει στην ποίησή του πολύ τον θάνατο, είχα την εντύπωση ότι εκείνος θα τον ξεχνούσε. Αν και τελευταία το σώμα του δεν τον άκουγε πια. Μου το είχε πει μια φορά όταν με συνάντησε στον δρόμο, στην Αλεξάνδρας, και με πήρε μέχρι ένα συνεργείο στην Πανόρμου που πήγαινε για ρεκτιφιέ, κοντά στο σπίτι του. Αισθανόταν αδύνατος. Δεν μπορούσε να γράψει. Δεν γεννούσε καινούργιους στίχους, δεν ερχόταν πια «το πουλάκι της έμπνευσης», όπως έλεγε. Αλλά έλπιζε ότι αυτή η κατάσταση θα ήταν προσωρινή, σκεφτόταν μια μέρα που «το πουλάκι της έμπνευσης» θα ξανακελαηδούσε – και μέχρι τότε θα ήταν πολύ χαρούμενος αν συναντιόταν με φίλους στην ταράτσα τους, ανάμεσα στα πυκνά λουλούδια.

Αυτό ήταν ο Μιχάλης Γκανάς. Ενας απλός και ήσυχος άνθρωπος. Σκεπτικός, μερικές φορές χαμογελαστός, έλεγε αστεία όχι φανταχτερά αλλά αναμενόμενα. Οικογενειάρχης και μετρημένος, τυπικός μικροαστός – γι’ αυτό τον ένοιαζε η επιβίωση και των παιδιών του, τα οικονομικά προβλήματα, το αυτοκίνητο, το σπίτι, παλιότερα ο πατέρας στο χωριό. Είχε και κανονική δουλειά σε διαφημιστική εταιρεία. Ηταν απολύτως του κόσμου τούτου – κι όμως, τόσο ξεχωριστός.

Η ποίησή του ήταν συμπύκνωση. Συμπύκνωση μιας κανονικής ζωής με πολλά βάσανα. Γεννήθηκε το 1944. Βρέθηκε υποχρεωτικά στα κομμουνιστικά κράτη το 1948, η οικογένειά του απήχθη. Οταν γύρισαν ήταν δέκα χρονώ, δεν μίλαγε γι’ αυτά τα χρόνια. Υστερα, τέλειωσε το σχολείο, ήρθε στην Αθήνα για σπουδές, Νομική, την οποία παρακολουθούσε μηχανικά, άρχισε να διαβάζει (αν και φοβόταν να μπει σε βιβλιοπωλεία, αγόραζε βιβλία από τα καροτσάκια στον δρόμο), δούλεψε σε εργοστάσιο κατασκευής φερμουάρ, πήγε φαντάρος, απολύθηκε, βρήκε δουλειά στα βιβλιοπωλεία. Κι εκεί, δουλεύοντας σκληρά σε δουλειές χειρωνακτικές, «το πουλάκι» του ψιθύριζε τα πρώτα ποιήματα, που τα επαινούσαν οι αναγνωρισμένοι ποιητές της εποχής κι έπαιρνε θάρρος και συνέχιζε.

Η ποίησή του έχει μια συγκίνηση χωριάτικη – θαρρείς ότι καπνίζει μια σόμπα, τα παράθυρα είναι νοτισμένα, μακριά πετάνε κάτι πουλιά, υπάρχει μια αίσθηση μοναξιάς και ματαίωσης. Ολο αυτό, μέσα από μια γλώσσα χωρίς εκζήτηση, είναι κάτι πολύ ελληνικό. Μοναδικά ελληνικό. Από την άποψη αυτή, ο Μιχάλης Γκανάς είναι ένας ποιητής της ελληνικότητας – όχι μιας επιθετικής ανάγκης για υπεράσπιση κάποιας ταυτότητας αλλά της αποδοχής των δεδομένων της Ελλάδας: λιτότητα, αισθήσεις, αισθήματα, προσδοκία κάποιου ανθρώπου ή συμβάντος που θα μας ξεκουνήσει. Ο ίδιος το περιέγραφε με μεγαλύτερη ακρίβεια:

«Είμαι παιδί του δημοτικού τραγουδιού. Μπορώ να τραγουδήσω με αυτόν τον τρόπο, μου αρέσει πολύ πώς προσγειώνεται ο στίχος του, τόσο απαλός, τόσο ωραίος, άγριος όταν πρέπει, ήρεμος άλλοτε… Το δημοτικό τραγούδι είναι ο δάσκαλός μου. Οι εικόνες που έχει απαθανατίσει είναι απίστευτες. Βλέπεις π.χ. πώς πάει, πώς έρχεται το σπουργίτι, ένα άλλο πουλί έρχεται να κάτσει με φόρα, τακ τακ τακ τα ποδαράκια του… Με τρελαίνει εμένα αυτό, σκέφτομαι πάντα πώς θα το αποδώσω. Από τότε έως σήμερα, έτσι συνεχίζω. Ακόμα βαράω τον ταμπουρά δηλαδή, ακόμα βγάζω ποιήματα – πώς να το πει κανείς; – στο καλούπι το παλιό».

Αλλά δεν ήταν κολλημένος με το καλούπι το παλιό. Το αντίθετο. Ηταν ανοιχτός στο καινούργιο – στις ποιητικές φόρμες, στους ποιητές απ’ αλλού, ή απ’ το μέλλον, που μπορούσαν να ξυπνήσουν τις αισθήσεις. Ο Μιχάλης Γκανάς ήταν ο μεγαλύτερος ποιητής που ζούσε πλάι μας, κι αυτό ήταν μια σταθερά, μια σιγουριά. Τώρα που λείπει, ας ξεκουνηθούμε να ανακαλύψουμε τους νεότερους και τους ακόμα καλύτερους.

Κάτω από τη μύτη μας

Πού είναι η ποίηση; Ο Μιχάλης Γκανάς απαντά σε μια σχετική ερώτησή μου, σε μια συνέντευξη του 2021:

«Προσωπικώς αγαπούσα και αγαπώ ακόμα, κι ας μην υπάρχει πια, τον ποιητή Χρήστο Μπράβο από τη Δεσκάτη Γρεβενών […]. Στην προηγούμενη γενιά, ανήκει ο Μάρκος Μέσκος, από την Εδεσσα […] Εμένα με έχει σφραγίσει ανεξίτηλα ένα ποίημα του Μάρκου Μέσκου, η “Κατάσταση”, που δημοσιεύτηκε το 1963: “Η αρραβωνιαστικιά μου είναι κουτσή / κι ως περπατούμε δίπλα στα ποτάμια / θαρρώ πως μια καταποντίζομαι βαθιά στον ποταμό / κι άλλοτε πάλι με τραβούν τα μαύρα της μαλλιά / ψηλά στα κύματα που κελαηδούν αηδόνια…”. Αυτό το ποίημα με έχει συγκινήσει περισσότερο. Οπως με συγκίνησε και το ποίημα του Γιώργη Παυλόπουλου “Πού είναι τα πουλιά;”: “[…] Πού είναι τα παπιά; / Κρινέλια και γερμάνια και ψαλίδες / ξυλόκοτες και μπάλιζες και σουγλοκόλια / γερατζούλια και ντελίδες και μαυρόπαπα /  ψαροφάγοι και τουρλίδες και ζαγόρνα / λαγοτουρλίδες και τσιλιβίδια και βουτουλάδες; / Πού είναι ο Μολοχτός κι ο Πάπουζας; / Η Αβοκέτα κι ο Καλαμοκανάς; […]”. Το πρώτο πράγμα που λες όταν το διαβάσεις είναι: “τον άτιμο, τι πήγε κι έκανε…”. Διότι αυτό που έκανε είναι κάτω απ’ τη μύτη σου. Απλώς, πρέπει να το δεις».