Η Βαβέλ της γλώσσας

Το καλοκαίρι του 1982 ο σημαντικός μας σκηνοθέτης Κώστας Τσιάνος με το Θεσσαλικό Θέατρο, που διήνυε και είχε ήδη χαράξει την πρώτη επταετία της σπουδαίας και δημιουργικής του πορείας, ανεβάζει το αριστούργημα του Δημήτριου Βυζάντιου «Βαβυλωνία», με σκηνογράφο το ιδρυτικό στέλεχος θιάσου Γιώργο Ζιάκα, κοστούμια της Αφροδίτης Κουτσουδάκη και μουσική του Βασίλη Τενίδη. Σημείωνα τότε στην κριτική μου για το σπουδαίο αυτό θεατρικό πόνημα του 1836:

«Είναι ένα πολυσήμαντο έργο η “Βαβυλωνία” του Δημήτριου Βυζάντιου, πρώτα γιατί είναι ένα έργο με θέση που, όταν τοποθετηθεί σωστά, θα αποκαλύψει μια ολόκληρη στρατηγική που δέσποσε μια ορισμένη εποχή και σημάδεψε την ελληνική πολιτιστική (και πολιτική) πορεία. Υστερα, γιατί είναι ένα έργο με γοητευτικές θεατρικές αρετές, δεδομένου ότι ο συγγραφέας δεν φαίνεται να έχει υπόψη του κανένα πρότυπο.

Σημασία, πάντως, έχει πως ο Βυζάντιος, γράφοντας μια κωμωδία, αποκάλυπτε ένα δράμα. Δεν είναι, επίσης, τυχαίο πως ο χρόνος του έργου είναι η επομένη της Ναυμαχίας του Ναυαρίνου. Για να γιορτάσουν την προσφερόμενη από τους ξένους ελευθερία τα πρόσωπα του έργου συγκεντρώνονται σε μια λοκάντα, όπου πίνοντας και γλεντώντας γίνονται μαλλιά κουβάρια. Γιατί; Διότι μιλάνε διαφορετικές γλώσσες. Η λοκάντα μετατρέπεται σε μια μικρή Βαβέλ. Ασυνεννοησία, παρεξηγήσεις, αδιέξοδο.

Το μυστικό της επιτυχίας

Το έργο του Βυζάντιου είναι βέβαιο ότι αγαπήθηκε πολύ και είναι από τα λίγα της εποχής (1836-1840) που παίχθηκε στον καιρό του και συνεχώς παίζεται. Ποιο είναι το μυστικό του; Αν υπάρχει τέτοιο πράγμα, δεν βρίσκεται πάντως μέσα στις προθέσεις του συγγραφέα της “Βαβυλωνίας”. Εκείνος ξεκίνησε με διδακτικό σκοπό, καθαρά δασκαλίστικο. Θεωρούσε τις ελληνικές ντοπιολαλιές κατάρα για το έθνος και πίστευε πως με την εθνική εκπαίδευση, το σχολειό, το αγράμματο έθνος θα μιλήσει μια γλώσσα κοινή, που για τον Βυζάντιο δεν είναι άλλη από τη γλώσσα που βάζει στο στόμα του Γραμματικού, την οποία ονομάζει καθομιλουμένη και που δεν είναι άλλη από τη γνωστή μας καθαρεύουσα.

Ο Βυζάντιος αγνοεί πως και άλλοι γείτονες λαοί, όπως οι Ιταλοί, είχαν ντοπιολαλιές και δεν τους εμπόδισαν καθόλου, ώστε να συνεννοούνται μεταξύ τους, ούτε να δημιουργήσουν ακμαία ποιητικά έργα, ούτε με τη χρήση των ντοπιολαλιών να δημιουργήσουν ακόμη και θεατρική γλώσσα κοινόχρηστη. Η κομέντια ντελ΄ άρτε είναι καθαρά ένα θέατρο, όπου συμφύρονται οι ιδιωματικές γλώσσες της Ιταλίας. Ο Βυζάντιος θεωρεί τη γλώσσα ως χωρίζουσα τους Ελληνες, αντί να βλέπει τις συνθήκες τις ιστορικές αιτία για τη γλωσσική Βαβέλ. Στην Ιταλία, με φίλτρο τον Δάντη και το έγκυρο έργο του, μια ντοπιολαλιά έγινε κοινή γλώσσα, το ιδίωμα της Φλωρεντίας. Δεν κατέφυγαν οι Ιταλοί ούτε σε μια φτιαχτή διάλεκτο, ούτε σε μια μεικτή, ούτε εκλατίνισαν το ιστορικό παρόν τους. Από την άλλη, κράτησαν τις ιδιωματικές γλώσσες ως φορείς της κωμωδίας. Αυτό συνέβη και στην Ελλάδα, όπου η ντοπιολαλιά της Ανατολικής Κρήτης έγινε η θεατρική γλώσσα ακόμη και για τα έργα που γράφτηκαν στα Επτάνησα (“Ζήνων” – “Ευγένα”). Το ίδιο συνέβη και με τη γλώσσα των “ομιλιών” και του “Χάση” στη Ζάκυνθο. Η νόμιμη γλώσσα της λαϊκής κωμωδίας είναι ιδιωματική. Ακόμη και ο Διονύσιος Σολωμός, που πάντα κατά το δαντικό πρότυπο, όταν έγραψε σάτιρες, χρησιμοποίησε την ντοπιολαλιά. Η ντοπιολαλιά είναι η γλώσσα της κωμωδίας στη Νάπολι (Ντε Φιλίπο) και αλλού στην Ιταλία, στην Αγγλία, στην Ιρλανδία, στη Γερμανία και στην Κύπρο, για να αναφέρω προσιτά παραδείγματα. […]

Ντοκιμαντέρ με υπόθεση

Η θέση του Βυζάντιου είναι λόγια και, όπως απέδειξαν τα πράγματα, και καταστρεπτική. Ο συγγραφέας σταθμεύει, κυρίως, στα ηχητικά δεδομένα της γλώσσας. Κάποτε, χωρίς να το εκμεταλλεύεται, προχωρεί και σε μια περιγραφή του διαιτολογίου. Στην πραγματικότητα, συλλέγει  λαογραφικό υλικό (γλώσσα, φαγητά, τραγούδια) και το χρησιμοποιεί για να αποδείξει μια θέση που έχει επιλέξει α πριόρι. Εδώ, ασυνείδητα, έπιασε τη συνταγή που κατασκεύασε τη γοητεία της κωμωδίας του. Κάνει ντοκιμαντέρ με υπόθεση. Υποτυπώδη υπόθεση, αλλά ιδιοφυή, ώστε να λειτουργήσει αστικά το υλικό του.

Το έργο, ξεπερνώντας τη θέση του, έγινε ένα μοναδικό, νομίζω, στην ιστορία του θεάτρου πρότυπο κωμωδίας παρεξηγήσεων, όπου το κλειδί μετατοπίζεται από την ίντριγκα στη γλώσσα. Αυτό που επεδίωκε ο Βυζάντιος, να φύγει ο θεατής από την παράσταση με την πεποίθηση ότι πρέπει να μιλήσουμε μια κοινή γλώσσα, δεν επιτυγχάνεται. Ο κόσμος γελά, αλλά σε καμιά περίπτωση δεν θα ήθελαν να αλλάξουν τη ζουμερή τους διάλεκτο τα πρόσωπα της κωμωδίας.

Ενα δεύτερο στοιχείο, ασυνείδητο κάπως, της επιτυχίας είναι η τυπολογία των ηρώων, ανεξάρτητα πάντα από τη γλώσσα τους. Ο ευέξαπτος Αρβανίτης, ο αλαζόνας Κρητικός, ο αφελής Ανατολίτης, ο συμφεροντολόγος Μοραΐτης και οι δύο Χιώτες (εύρημα του Βυζάντιου οι δύο Χιώτες), ο ένας κουτούτσικος, ο άλλος κουτοπόνηρος, ο παρείσακτος Κύπριος, ο γκρινιάρης Επτανήσιος, ο ουδέτερος νεφελοβάμων Λογιότατος συγκροτούν μια πινακοθήκη που συντηρεί τον χαρακτηρολογικό μύθο του Νεοέλληνα. Η επιτυχία, λοιπόν, του Βυζάντιου είναι ακριβώς αυτά τα δύο αντίθετα πράγματα: η άρνηση των γλωσσικών στερεοτύπων και η αποδοχή των τυπολογικών στερεοτύπων».