«Ενα παιδικό παραμύθι για την Κόλαση»

^«Ξεκινάτε με μια πολύ μικρή, εύκολη ερώτηση…» θα μου πει γελώντας η Αθηνά Ραχήλ Τσαγγάρη όταν τη ρωτώ για τον τρόπο με τον οποίο σκέφτηκε τον κόσμο που βλέπουμε στην τελευταία ταινία της, «Harvest». Καθόμαστε κάτω από μια τέντα στο Λίντο της Βενετίας, η ταινία έχει ήδη προβληθεί στο επίσημο διαγωνιστικό τμήμα της διοργάνωσης και η σκηνοθέτρια αναφέρεται στο πιο δύσκολο πράγμα γύρω από τη δημιουργία αυτής της ταινίας: τον κόσμο της ταινίας που έπρεπε να φτιάξει με τους συνεργάτες της. Το χώμα, η λάσπη, οι πέτρες, τα ζώα, το φαγητό, οι χοροί, οι φορεσιές, οι αγροτικές εργασίες, ο θερισμός, οι άνθρωποι. Ολα αυτά σαν «ένα», φτιάχνουν τον κόσμο μιας ταινίας τόσο πολύ «δεμένης» με τη φύση που τελικά σου δίνει την αίσθηση ότι αυτή ακριβώς η φύση είναι που πρωταγωνιστεί. Και για να περάσει όλο αυτό στην οθόνη χρειάστηκε πολύς χρόνος. Δυόμισι χρόνια για την ακρίβεια η Τσαγγάρη έζησε σε αυτή την τοποθεσία της Σκωτίας. Μεγάλα διαστήματα τα πέρασε μαζί με τον παραγωγό της και βεβαίως αργότερα με τους υπόλοιπους συνεργάτες της όταν γύριζε την ταινία.

«Ολα ξεκινούν από το βιβλίο του Τζιμ Γκρέις» είπε η Τσαγγάρη για τη δημιουργία του «Harvest» που κάνει απόψε την πανελλήνια πρεμιέρα του στο 65ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης ως Ειδική προβολή (η αυλαία του ΦΚΘ σηκώθηκε την Πέμπτη και θα κατεβεί την ερχόμενη Κυριακή 10 Νοεμβρίου). «Το θεωρώ αριστουργηματικό μυθιστόρημα, όχι μόνο επειδή είναι τόσο όμορφα γραμμένο, αλλά και επειδή ψαχουλεύει τα μεγάλα θέματα – το ΜΕΓΑΛΑ ΘΕΜΑΤΑ με κεφαλαία γράμματα. Για μένα είναι σαν επιστημονική φαντασία του παρελθόντος που διεισδύει στον κόσμο του μέλλοντος. Μου έδωσε αμέσως την κατεύθυνση που έπρεπε να πάρω, ένα παλίμψηστο παρελθόντος, παρόντος και μέλλοντος σε έναν χώρο χωρίς όνομα, σε μια άχρονη εποχή. Και όλα αυτά με έναν χαρακτήρα που βρίσκεται στη μέση ανήμπορος να δράσει». Ο κεντρικός ήρωας της ιστορίας στον οποίο η σκηνοθέτρια αναφέρεται είναι ο Γουόλτερ (Κέιλεμπ Λόντρι Τζόουνς) ο οποίος γνωρίζει τον εντελώς άβουλο ιδιοκτήτη της περιοχής από παιδί και θα γίνει το πρόσωπο-καταλύτης μιας ταινίας που πέρα από κάθε τι μοιάζει να θέλει να γίνει κυρίως μια «αισθαντική εμπειρία».

Αυτή η αποχή του Γουόλτερ από τη δράση είναι μια καθημερινή ενοχή της Τσαγγάρη. «Αυτό το δεν κάνω τίποτα», όπως χαρακτηριστικά το ανέφερε. Και πολύ πιθανόν αυτή η αδυναμία του Γουόλτ να συμβαδίσει με το παρόν κάνοντας κάτι να είναι ίσως η πολιτική χειρονομία της ταινίας. «Είμαστε αδύναμοι, είμαστε δειλοί, παρατηρούμε, ασκούμε κριτική, καταναλώνουμε και δεν κάνουμε τίποτα· ζούμε σε μια εποχή πλήρους απάθειας» συνέχισε η Τσαγγάρη. «Και η διαδικασία δημιουργίας αυτής της ταινίας ήταν πραγματικά πανέμορφη γιατί πολύ απλά ήμασταν αυτοί που είμαστε. Τελικά, αν κάτι νομίζω ότι νιώσαμε φτιάχνοντας αυτή την ταινία ήταν πραγματικά την τέχνη τού να μην κάνεις τίποτα».

Συμπαραγωγή Αγγλίας / Γερμανίας / Αμερικής / Γαλλίας και Ελλάδας (Haos Productions), η ταινία «Harvest» είναι η τελευταία μέχρι σήμερα δουλειά της Τσαγγάρη, η οποία εδώ και χρόνια εργάζεται και στο εξωτερικό. Το 2015, η τρίτη μεγάλου μήκους κινηματογραφική ταινία μυθοπλασίας της, το «Chevalier», απέσπασε το πρώτο βραβείο στο φεστιβάλ του Λονδίνου, ενώ για τη δεύτερη ταινία της, το «Attenberg», η Αριάν Λαμπέντ είχε κερδίσει το βραβείο ερμηνείας Copa Volpi στο φεστιβάλ κινηματογράφου της Βενετίας. Η Λαμπέντ ακολούθησε την Τσαγγάρη και στη δημοφιλή σειρά «Trigonometry» (2020), πρωτοτυπία της οποίας είναι ότι με απόλυτη ελευθερία παρουσιάζει μια απολύτως ελεύθερη, χωρίς κανόνες και περιορισμούς ερωτική σχέση στην Αγγλία της εποχής της.

ΑΡΧΕΤΥΠΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ. Σε αντίθεση με τις προηγούμενες ταινίες της, το σχέδιο του «Harvest» υπήρξε προσφορά προς την Τσαγγάρη, την οποία και δέχθηκε. Ομως η ενασχόλησή της με το μυθιστόρημα του Γκρέις ήταν πραγματικά μια μεγάλη της προτεραιότητα που χρειάστηκε πολύ χρόνο για έναν ακόμα λόγο: «Η οργάνωσή του, η δομή του σε σενάριο, υπήρξε μια πραγματικά πολύ δύσκολη διαδικασία» είπε η σκηνοθέτρια. «Πολλές σελίδες, χωρίς διαλόγους, ιδιωματισμοί, μια υπέροχη αλλά παράξενη γλώσσα, περίπλοκες σκηνές… Και αν κάτι δεν ήθελα με τίποτα, αυτό ήταν να κατασκευάσω έναν τεχνητό κόσμο. Ηθελα να δώσω την εικόνα ενός σχεδόν παιδικού παραμυθιού για την Κόλαση, για το τέλος, για την αναχώρηση από την Εδέμ με την άφιξη του διαβόλου (εκπροσωπείται από έναν συγγενή του ιδιοκτήτη της περιοχής στον οποίο αποτυπώνεται η καπιταλιστική εξουσία). Στην ουσία είναι μια πολύ αρχετυπική ιστορία, πραγματικά σαν μια παιδική ιστορία, π.χ. των αδελφών Γκριμ ή του Αισώπου.

«Σε μια δεδομένη Εδέμ, οι άνθρωποι το μόνο που ξέρουν είναι απλώς να ζουν. Αθώα, αγνά, χωρίς τη λογική του εμπορίου αλλά μιας κοινωνίας όπου όλα είναι μοιρασμένα. Υπάρχει μια ομορφιά στο να ζεις με όσα χρειάζεσαι. Τα αρκετά. Και να σου κάποια στιγμή έρχεται μια δύναμη, η πραγματική εξουσία, ένας άνδρας ντυμένος στα μαύρα πάνω σε ένα άλογο. Και όλα αλλάζουν. Ολοι ξαφνικά βρίσκονται σε μια εντελώς πρωτόγνωρη για αυτούς λογική, δεν μπορούν καν να την αντιληφθούν» συνέχισε η Τσαγγάρη. «Δεν καταλαβαίνουν καν ότι αυτός ο ντυμένος στα μαύρα άνδρας είναι εκπρόσωπος του κακού. Γιατί οι ίδιοι δεν έχουν γνώση της έννοιας του κακού. Το αντιμετωπίζουν όπως εμείς θα αντιμετωπίζαμε τους εξωγήινους. Οπότε αυτός ο άνθρωπος έρχεται και τους λέει, ωραίο το αρκετό αλλά δεν είναι αρκετό. Ο καπιταλισμός έρχεται και τους λέει αυτό δεν είναι αρκετό».

ΣΙΝΕΜΑ ARTE POVERA. Και όλα αυτά αποτυπώνονται στην ταινία μέσα από «ένα αφελές arte povera σινεμά», όπως το αποκάλεσε η σκηνοθέτρια. «Γιατί, όπως είπα, το κυριότερο κίνητρο για μένα στο “Harvest” ήταν ότι ήθελα να δω πώς είναι τελικά να φτιάχνεις μια ταινία στην οποία κανείς δεν κάνει τίποτα. Με πολύ λίγα μέσα, με έναν συγκεκριμένο χώρο, με υλικά που βρίσκαμε επί τόπου χάρη στην ευρηματικότητα του σχεδιαστή παραγωγής μας, του Νέιθαν Πάρκερ. Ακόμα και η ενδυμασία έχει μια διεθνή γλώσσα που δεν θυμίζει συγκεκριμένες φορεσιές. Ενδυμα μπορεί να είναι οτιδήποτε. Ενας χιτώνας, μια φούστα, ένα κιλτ, ένα κιμονό. Χτίζοντας αυτή την κοινωνία, ήταν σαν να δουλεύαμε σε ένα workshop, δεν υπήρξαν κομπάρσοι, παρά μόνον οι ντόπιοι της περιοχής. Ακόμα και ο θερισμός του αγρού που βλέπουμε στην ταινία είναι από σπόρους που εμείς οι ίδιοι σπείραμε· σε κάποια σημεία μάλιστα όπου κανείς δεν είχε σπείρει επί αιώνες».