Στον ανήφορο

Τον Δεκέμβριο του 2021, αμέσως μετά τις εσωκομματικές του εκλογές, για το ΠΑΣΟΚ ανέτειλε μια δημοσκοπική άνοιξη μέσα στον χειμώνα. Στην πρώτη μετεκλογική έρευνα της Metron, είχε εκτιναχθεί από το 8% του προηγούμενου Σεπτεμβρίου στο 18,5%, πλησιάζοντας τον δεύτερο τότε ΣΥΡΙΖΑ στις 4 μονάδες. Η φουσκονεριά δεν κράτησε πολύ. Τον Μάιο του ’22 η διαφορά είχε διευρυνθεί στις δέκα μονάδες. Και στα τέλη εκείνου του χρόνου ο μεν ΣΥΡΙΖΑ είχε επιστρέψει (δημοσκοπικά) στο 26%, το δε ΠΑΣΟΚ βρισκόταν στο 14%. Η (εκλογική) συνέχεια είναι γνωστή.

Η ιστορία επαναλαμβάνεται; Στην πρώτη μετά τις νέες εσωκομματικές του εκλογές δημοσκόπηση, το ΠΑΣΟΚ φαίνεται να ξαναζεί ανοιξιάτικες ημέρες μέσα στο φθινόπωρο. Στην πρώτη μετεκλογική έρευνα της Metron, καταγράφεται στο 19,8%, σε απόσταση 10 μονάδων πίσω από τη ΝΔ αλλά και 11 πάνω από τον μέχρι χθες ανταγωνιστή του, τον ΣΥΡΙΖΑ. Θα αποδειχθεί διατηρήσιμη αυτή τη φορά η ευφορία των δημοσκοπικών αριθμών; Και μπορεί να οδηγήσει σε μια αναβίωση του κλασικού διπολισμού της μεταπολίτευσης;

Το πρώτο είναι, προφανώς, ευκολότερο από το δεύτερο. Γιατί, αν άλλος διεκδικητής της δεύτερης θέσης δεν φαίνεται στον ορίζοντα, η επιστροφή της πολιτικής ζωής στις εργοστασιακές ρυθμίσεις της μεταπολίτευσης, στον κλασικό δικομματισμό ΝΔ – ΠΑΣΟΚ, δεν είναι καθόλου απλή υπόθεση. Και δεν είναι μια υπόθεση που εξαρτάται μόνο (ή τόσο) από το τι θα κάνει ή δεν θα κάνει ο ένας από τους υποψήφιους δύο πόλους του.

Είναι, πρώτον, ένα θέμα πολιτικών συσχετισμών. Η Νέα Δημοκρατία δεν κινείται πια και δύσκολα θα επιστρέψει στην περιοχή του 40%. Βρίσκεται στην περιοχή του 30%. Αυτό μπορεί να φαντάζεται κανείς ότι κάνει ευκολότερο το έργο του δεύτερου, του διεκδικητή, εκείνου που φιλοδοξεί «να ρίξει τον Μητσοτάκη». Αλλά στην πραγματικότητα κάνει δυσκολότερη την ανασύσταση ενός δίπολου. Γιατί υπονομεύει την πιο βασική από τις εργοστασιακές ρυθμίσεις της πολιτικής μας ζωής – τη στρατηγική της αυτοδυναμίας για τα κόμματα εξουσίας. Και ούτε ο εκλογικός νόμος ούτε η διάταξη των δυνάμεων ευνοεί, προς το παρόν, τη συγκρότηση εναλλακτικής στρατηγικής.

Μα είναι, κυρίως, θέμα κοινωνικού κλίματος. Οι δημοσκοπήσεις επιβεβαιώνουν αυτό που είναι, και διά γυμνού οφθαλμού, προφανές. Το περιβάλλον μέσα στο οποίο δρουν οι πολιτικοί πρωταγωνιστές είναι ένα περιβάλλον απαισιοδοξίας, αποθάρρυνσης και ακραίας δυσπιστίας. Επτά στους δέκα πιστεύουν ότι η χώρα πηγαίνει «σε λάθος κατεύθυνση», άλλοι τόσοι ότι η κατάσταση της οικονομίας είναι αρνητική, ότι η προσωπική τους οικονομική κατάσταση επιδεινώθηκε και (σύμφωνα με τη Metron) έξι στους δέκα είναι βέβαιοι ότι τα πράγματα θα γίνουν χειρότερα και ένας στους δύο νιώθει «εκτός των τειχών».

Ο ισχυρός δικομματισμός της Μεταπολίτευσης, που κάποτε επέτρεπε στα δύο κόμματα να αθροίζουν ποσοστά κοντά ή πάνω από το 80%, είχε ως άρρητη προϋπόθεση τη διάχυτη κοινωνική αισιοδοξία της εποχής. Τη βεβαιότητα ότι, με κάποιο τρόπο, τα πράγματα θα γίνουν καλύτερα. Αυτή η βεβαιότητα ήταν που επέτρεπε στα μεγάλα πολυσυλλεκτικά κόμματα (και κυρίως στο ΠΑΣΟΚ, στο μεγαλύτερο διάστημα της 50ετίας) να συγκροτούν μεγάλες κοινωνικές συμμαχίες που έδιναν τις εκλογικές πλειοψηφίες.

Μπορούμε να επιστρέψουμε εκεί; Δύσκολο.

Ας δει κανείς, για παράδειγμα, τα ευρήματα μια έρευνας (Prorata) που προσπάθησε να ακτινογραφήσει την ψήφο ανάλογα με το εισόδημα των ψηφοφόρων. Στο 15% του πληθυσμού που δηλώνει ότι ζει άνετα και αποταμιεύει χρήματα στο τέλος του μήνα, τα τρία κόμματα διακυβέρνησης αθροίζουν 60%, το οποίο γίνεται 45% σε εκείνους που δηλώνουν ότι καλύπτουν τα αναγκαία αλλά «δεν ζουν καλά» και πέφτει στο 32% μεταξύ εκείνων που δηλώνουν ότι δεν βγάζουν τον μήνα. Σε αυτή την κατηγορία πολιτών, η ΝΔ παίρνει 12,5% (από 24% που είναι ο μέσος όρος της), το ΠΑΣΟΚ 11% (από 13,5%) και ο ΣΥΡΙΖΑ 8,5% (από 9,5). Αν, όμως, η αντιπολίτευση υποχωρεί όσο και η συμπολίτευση όσο κατεβαίνουμε την εισοδηματική κλίμακα, η πολυσυζητημένη πολιτική «ανισορροπία» πολύ δύσκολα ισορροπείται.

Ας δει κανείς, επίσης, τα ευρήματα μια έρευνας (ΚΑΠΑ research για το Ιδρυμα Χάινριχ Μπελ) που έψαξε το προφίλ εκείνων που απείχαν από τις εκλογές. Η δυσπιστία προς ό,τι πολιτικό και η απόρριψη του «συστήματος» είναι το κυρίαρχο χαρακτηριστικό. Εκτός από τον στρατό (εμπιστοσύνη 60%), όλα τα άλλα, κυβέρνηση, αντιπολίτευση, κόμματα, Εκκλησία, δικαιοσύνη, Κοινοβούλιο και συνδικάτα βρίσκονται στον βαθμό μηδέν της εμπιστοσύνης (από 3% έως 24%, στην καλύτερη περίπτωση). Και οι 6 στους 10, ως λόγο της αποχής τους, δηλώνουν «για να εκφράσω την αποδοκιμασία μου για το πολιτικό προσωπικό της χώρας». Πως, σε αυτό το εμπεδωμένο αντιπολιτικό κλίμα μπορεί το πολιτικό σύστημα να σπάσει τον σκληρό θώρακα της αποχής; Και πώς ανατάσσεται η πολιτική ισορροπία, σε ένα εκλογικό σώμα που από τα 7,5 εκατομμύρια του 2004 συρρικνώθηκε, μέσα σε μια εικοσαετία, στα 4 εκατομμύρια των τελευταίων ευρωεκλογών;

Ανηφορικός δρόμος. Και θα ήταν η έσχατη αυταπάτη να πιστέψει κανείς ότι μπορεί να τον ανέβει ένα κόμμα μόνο του. Κατά κάποιο τρόπο, για να ξαναγίνουν ανταγωνιστές της εξουσίας η ΝΔ και το ΠΑΣΟΚ είναι υποχρεωμένοι πρώτα να γίνουν άτυποι, ανομολόγητοι ίσως, συνεργάτες στη σύνταξη ενός νέου, συμπεριληπτικού κοινωνικού συμβολαίου, ενός νέου στόχου, ικανού να ανασυγκροτήσει τις διαλυμένες κοινωνικές συμμαχίες.