Κατά φαντασίαν (ψυχικά) ασθενείς

«Μη τυχόν και μπλέξεις, ο τύπος είναι ναρκισσάρα». «Μου είπε ότι δεν τα θυμάται έτσι τα πράγματα, αντιλαμβάνεσαι τον βαθμό του gaslighting;». «Οποτε τη ρωτάω τι θα ψωνίσει στο σουπερμάρκετ, τσαντίζεται και βάζει τις φωνές, της πυροδοτώ, λέει, το παιδικό της τραύμα από την ελεγκτική μητέρα της». Καθημερινές κουβέντες καθημερινών ανθρώπων, σε καμία περίπτωση ειδικών σε θέματα ψυχικής υγείας, κι ας αφήνει να εννοηθεί κάτι άλλο το λεξιλόγιό τους.

Είναι σαν μια ωραία μέρα από κει που οποιοδήποτε πρόβλημα ψυχικής υγείας ήταν τεράστιο στίγμα και έπρεπε να κρυφτεί πάση θυσία και, φυσικά, να μη συζητηθεί ποτέ, να ξυπνήσαμε σε μια κοινωνία όπου θεωρείται δεδομένο πως δεν υπάρχει κανείς χωρίς κάποια διαταραχή που χρήζει διάγνωσης και αντιμετώπισης. Ομως αρχίζω να έχω την αίσθηση πως όσο κακό ήταν να μην μπορεί κανείς να μιλήσει για θέματα ψυχικής υγείας άλλο τόσο κακό είναι να μιλάμε όλοι με όρους ψυχοθεραπείας, να κάνουμε διαγνώσεις για τον εαυτό μας και τους άλλους και να κυκλοφορούμε στον κόσμο με ένα ταμπελάκι που καθορίζει, τελικά, το ποιοι είμαστε.

Οχι ότι προτιμούσα την εποχή όπου ήταν αδύνατον να πούμε ότι κάποιος έχει κατάθλιψη. Οπου έπρεπε να πάει κανείς κρυφά στον ψυχίατρο με το αίσθημα ότι για να έχει φτάσει σε αυτό το σημείο είναι πλέον κατεστραμμένος. Είναι πάρα πολλοί οι άνθρωποι που βασανίστηκαν και στιγματίστηκαν από αυτή τη νοοτροπία. Μήπως όμως στις μέρες μας έχουμε βρεθεί στο άλλο άκρο της ταλάντωσης αυτού του εκκρεμούς; Δυστυχώς, με διάφορους τρόπους αυτό μπορεί και πάλι να σημαίνει ότι οι άνθρωποι που πραγματικά υποφέρουν από σοβαρά ζητήματα ψυχικής υγείας ακούγονται και τώρα λιγότερο απ’ όσο θέλουμε να πιστεύουμε.

Οπως συμβαίνει συχνά σε όλα τα είδη της ανθρώπινης εμπειρίας, το φάσμα των συναισθημάτων είναι ευρύτατο και η συζήτηση γύρω από την ψυχική υγεία, την ευεξία και την «ενσυνειδητότητα» έχει δημιουργήσει, ειδικά σε νεαρότερες ηλικίες, την αίσθηση πως κάθε δυσάρεστο συναίσθημα είναι «κακό», λάθος και εντέλει ένδειξη κάποιου προβλήματος ψυχικής υγείας. Πρόσφατες έρευνες στη Μεγάλη Βρετανία δείχνουν ότι πολλές φορές η χρήση ψυχιατρικών όρων κινδυνεύει να μετατρέψει ένα καθ’ όλα φυσιολογικό δυσάρεστο συναίσθημα σε κάτι πολύ μεγαλύτερο και σοβαρότερο, σε μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία, ας πούμε, όταν, για παράδειγμα, κάθε περίοδος κακής διάθεσης ή και απολύτως δικαιολογημένης θλίψης ονομάζεται «κατάθλιψη».

Ζούμε σε μια εποχή όπου συχνά καλούμαστε να υποστηρίζουμε ταυτόχρονα δύο (ή και περισσότερες) αντιφατικές ιδέες, κι αυτό από μόνο του, θα έλεγε κανείς, αρκεί για να προκαλέσει αισθήματα αγωνίας και σύγχυσης. Υπάρχει μια έντονη γνωστική ασυμφωνία σε όλη αυτή την κουβέντα. Από τη μια μεριά, είναι ανόητο να μιλάμε σαν η φυσική κατάσταση του ανθρώπου να είναι η νιρβάνα ή έστω η ευδαιμονία. Από δημιουργίας του κόσμου αυτά αποτελούν έναν υπέρτατο στόχο του ανθρώπινου είδους, πράγμα που από μόνο του μας λέει πόσο σπάνια είναι και πόσος κόπος χρειάζεται για να κατακτηθούν. Το να νιώθει λοιπόν ψυχικά ασθενής όποιος δεν αισθάνεται υπέροχα όλη μέρα κάθε μέρα κρύβει ένα άλλο είδος ασθένειας. Η εκτεταμένη χρήση δε αυτών των ψυχιατρικών όρων δημιουργεί νέα κουτάκια μέσα στα οποία (αυτο)παγιδεύονται οι άνθρωποι που, τελικά, νιώθουν ανακούφιση απλώς και μόνο δίνοντας ένα όνομα στα όσα νιώθουν, χωρίς να αναζητούν και λύση.

Από την άλλη, δεν μπορούμε να απορρίψουμε αυτό το συνολικό αίσθημα ότι κάτι δεν πάει καλά. Το πρόβλημα όμως δεν βρίσκεται στο μυαλό των ανθρώπων, αλλά στην κοινωνία μέσα στην οποία ζουν. Ναι, σήμερα έχει κανείς πολύ περισσότερους λόγους να νιώθει αγωνία, θλίψη, απελπισία, ακόμα και απόγνωση, ζώντας σε έναν κόσμο που, σύμφωνα με όσα ακούμε γύρω μας κάθε μέρα, πεθαίνει. Οταν το ίδιο το μέλλον του πλανήτη είναι αβέβαιο και κανείς δεν μοιάζει να ασχολείται με το θέμα, όταν οι δημοκρατίες κινδυνεύουν, οι φανατισμοί θεριεύουν, η Ακροδεξιά κατακτά όλο και περισσότερο χώρο, τα χρήματα δεν φτάνουν, το να ονομάζουμε αυτή την αγωνία πρόβλημα ψυχικής υγείας και να δηλώνουμε ότι ο τρόπος να αντιμετωπιστεί είναι η ενσυνειδητότητα και η απομάκρυνση των τοξικών ανθρώπων από τη ζωή μας, είμαστε, το λιγότερο, υποκριτές.

Ο Πλάτων Τήνιος είναι οικονομολόγος, ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς