Οι νέοι κανόνες του παιχνιδιού{CR}

Είμαστε σήμερα αντιμέτωποι με μία πρωτοφανή αντίφαση. Από τη μία, η ανάγκη διεθνούς συνεργασίας είναι μεγαλύτερη από ποτέ. Από την κλιματική αλλαγή και την παγκόσμια υγεία έως τη διακυβέρνηση της τεχνητής νοημοσύνης, τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα, το διεθνές εμπόριο και τη μετανάστευση, το μέγεθος των προκλήσεων απαιτεί μια άνευ προηγουμένου προσπάθεια και η φύση των προβλημάτων απαιτεί συντονισμένη διεθνή δράση. Και όμως, από την άλλη ίσως ποτέ άλλοτε οι κανόνες παγκόσμιας διακυβέρνησης δεν ήταν τόσο αδύναμοι, οι θεσμοί τόσο απαξιωμένοι, η γεωπολιτική τόσο εύθραυστη, η πολιτική τόσο εχθρική προς την ανάληψη συλλογικής δράσης που μπορεί να υποστηρίξει τα παγκόσμια δημόσια αγαθά και τις βασικές αρχές στις οποίες έχει θεμελιωθεί η οικονομική αλληλεξάρτηση. Αυτό το χάσμα μεταξύ απαιτήσεων και πραγματικότητας είναι η μεγαλύτερη πολιτική πρόκληση που αντιμετωπίζουμε σήμερα.

Βρισκόμαστε σε μια συγκυρία όπου οι παλιοί κανόνες έχουν πάψει πια να ισχύουν. Ο κόσμος για τον οποίο είχαν εφευρεθεί έχει περάσει ανεπιστρεπτί. Υπάρχουν συνεπώς δύο επιλογές. Η μία είναι να παραδοθούμε σε έναν κόσμο χωρίς κανόνες, όπου απλώς η γεωπολιτική ισχύς καθορίζει τους κανόνες του παιχνιδιού.

Η άλλη είναι να συμβάλουμε στον καθορισμό αρχών και κανόνων για τη συλλογική δράση στον νέο κόσμο στον οποίο έχουμε εισέλθει. Πώς; Αντλώντας συμπεράσματα από μία κριτική ανάλυση της κατάστασης της συλλογικής δράσης σε κρίσιμους τομείς πολιτικής για να προτείνουμε νέες λύσεις.

Στο βιβλίο μας «Οι νέοι κανόνες του παιχνιδιού» εστιάζουμε σε εννέα πεδία πολιτικής, λόγω της εγγενούς σημασίας τους, αλλά και για να εξάγουμε ευρύτερα διδάγματα. Τα τρία πρώτα αναφέρονται σε παγκόσμια κοινά που πρέπει να προστατευθούν πάση θυσία: το κλίμα, η δημόσια υγεία και οι παγκόσμιες ψηφιακές υποδομές.

Τα επόμενα τρία αφορούν στους αμφισβητούμενους σήμερα κύριους διαύλους διεθνούς διασύνδεσης: ροές αγαθών και υπηρεσιών (διεθνές εμπόριο), κεφαλαίων (διεθνής χρηματοδότηση) και κινητικότητα των ανθρώπων (μεταναστεύσεις).

Τα τρία τελευταία απεικονίζουν την ενοποίηση που γίνεται ήδη «πέρα από τα σύνορα» με την ευθυγράμμιση ρυθμιστικών πρακτικών: πολιτική ανταγωνισμού, ρυθμίσεις για το διεθνές τραπεζικό σύστημα και διεθνής φορολογικός συντονισμός.

Σε αυτά τα πεδία πολιτικής, αναλύουμε την κατάσταση, τις αποτυχίες αλλά και τα διδάγματα που μπορούν να αντληθούν από νέες ανορθόδοξες προσεγγίσεις που έχουν αναπτυχθεί, και προτείνουμε ένα ελάχιστο σχέδιο πολιτικής δράσης.

Η δυσκολία του εγχειρήματος έγκειται στο ότι ο νέος κόσμος που αναδύεται χαρακτηρίζεται από έναν άνευ προηγουμένου συνδυασμό αλληλεξάρτησης και κατακερματισμού: την αλληλεξάρτηση λόγω της έντασης του εμπορίου, τον πολλαπλασιασμό των κινδύνων για την υγεία, τη ραγδαία επιδείνωση του κλίματος λόγω της αύξησης της θερμοκρασίας και τις μεταναστευτικές πιέσεις που θα ενισχυθούν περαιτέρω από μελλοντικές κλιματικές κρίσεις· και τον κατακερματισμό ως αποτέλεσμα της αποδυτικοποίησης ενός κόσμου σε ανοιχτή αντιπαράθεση με την αποικιοκρατική κληρονομιά του, της αντιπαλότητας μεταξύ Κίνας και ΗΠΑ για την παγκόσμια ηγεσία και της επιστροφής, στην Ευρώπη, της μεγάλης κλίμακας στρατιωτικής αντιπαράθεσης με τον πόλεμο στην Ουκρανία.

Δεν υπάρχει προηγούμενη εμπειρία ενός παρόμοιου συνδυασμού δυνάμεων και γεγονότων.

Η παγκοσμιοποίηση βασίστηκε στην υπόθεση ότι το αυξημένο εμπόριο θα έφερνε τους ανθρώπους πιο κοντά, θα μείωνε τους ανταγωνισμούς και θα απέτρεπε τους πολέμους.

Αυτό μπορεί να ίσχυε στον κόσμο του χθες. Σήμερα είναι εντελώς εκτός πραγματικότητας.

Οσο για την αντίληψη ενός κοινού πεπρωμένου που θα έπρεπε να εμπνέει η άνοδος των παγκόσμιων απειλών, είτε αυτές είναι υγειονομικές, κλιματικές ή τεχνολογικές, η αλήθεια είναι ότι τόσο η πανδημική κρίση του 2020 όσο και η επιδεινούμενη κλιματική κρίση υποδηλώνουν ότι δεν πρέπει να πιστεύουμε πολύ στον ορθολογισμό της συλλογικής συμπεριφοράς.

Το βασικό ερώτημα είναι ποια μορφή οικονομικής συνύπαρξης μπορεί να βρεθεί μεταξύ χωρών (ή μπλοκ) που βλέπουν τους εαυτούς τους ταυτόχρονα ως εταίρους, συστημικούς ανταγωνιστές και γεωπολιτικούς αντιπάλους.

Αυτή θα βασίζεται πιθανότατα σε ένα μειωμένο σύνολο θεμελιωδών κανόνων, οι οποίοι θα προσφέρουν μεγαλύτερο περιθώριο για τις εθνικές πολιτικές απ’ ό,τι στο οικονομικό καθεστώς των αρχών του 21ου αιώνα, αλλά θα πρέπει ταυτόχρονα να καθορίσει με ακρίβεια τα όρια μεταξύ του τι επιτρέπεται και τι όχι.  Η συζήτηση είναι ήδη έντονη όσον αφορά το διεθνές εμπόριο και την ενσωμάτωση στις παγκόσμιες αλυσίδες αξίας. Οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής στις ΗΠΑ αλλά και στην Ευρώπη συζητούν κατά πόσον η οικονομική σχέση με την Κίνα μπορεί να απορρυθμιστεί χωρίς πλήρη αποσύνδεση από τη Δύση.

Η επίτευξη συναίνεσης σχετικά με τους τομείς στους οποίους οι παίκτες θα πρέπει να παραμείνουν εταίροι και εκείνους στους οποίους μπορούν να συμφωνήσουν να περιορίσουν τις αλληλεπιδράσεις τους είναι μια μεγάλη πρόκληση. Πιστεύουμε όμως ότι είναι μονόδρομος.

Στην προσπΑθεια προώθησης μιας ατζέντας για την παγκόσμια διακυβέρνηση, πού εντάσσεται η Ευρώπη; Η ΕΕ ήταν ανέκαθεν μια οντότητα βασισμένη σε κανόνες και ένας ισχυρός υποστηρικτής του συστήματος πολυμερών σχέσεων. Αντιμετωπίζει ωστόσο σήμερα μια κατάσταση όπου η Κίνα και οι ΗΠΑ δεν διαχωρίζουν τα οικονομικά συμφέροντα από τα γεωπολιτικά, όπως έχει (προσπαθήσει να) κάνει η ΕΕ.

Το ερώτημα για την ΕΕ είναι κατά πόσον, σε έναν κόσμο όπου οικονομία και πολιτική διαπλέκονται όλο και περισσότερο, ο ανταγωνισμός και η οικονομική ολοκλήρωση μπορούν να συνυπάρξουν και, αν ναι, ποια πρέπει να είναι η στρατηγική της. Για να το θέσουμε πιο ωμά, αν εξακολουθεί να μπορεί να επηρεάζει τους παγκόσμιους κανόνες του παιχνιδιού ή αν πρέπει να αποφασίσει να ζήσει σε έναν κόσμο που διαμορφώνεται από άλλους.

Η πεποίθησή μας είναι ότι εξακολουθεί να έχει αυτή την ικανότητα. Σίγουρα, το δημογραφικό της βάρος μειώνεται και η ανάπτυξή της δεν είναι μεγάλη.

Φυσικά, δεν βρίσκεται στην πρώτη γραμμή της καινοτομίας. Διατηρεί όμως μοναδικά πλεονεκτήματα: την ιστορία της, το μέγεθος της αγοράς της, την εμπειρία της υπερεθνικής οικοδόμησης και την ποιότητα της νομοθεσίας της.

Δεν είναι ακόμη καιρός για την Ευρώπη να παραιτηθεί από τον ρόλο της στη διαμόρφωση της ιστορίας.

Αλλά για να τον διεκδικήσει χρειάζεται να αποδεχθεί ότι ορισμένες από τις αξίες της δεν είναι τόσο καθολικές όσο νόμιζε, να επανεξετάσει ριζικά τις στρατηγικές της και να κάνει άλματα· και σήμερα διστάζει και αργεί υπερβολικά.

Ο Γιώργος Παπακωνσταντίνου είναι καθηγητής στο School of Transnational Governance του European University Institute και πρώην υπουργός. Ο Jean Pisani-Ferry είναι Senior Fellow στις δεξαμενές σκέψης Bruegel και Peterson Institute of International Economics. Το βιβλίο τους «Οι νέοι κανόνες του παιχνιδιού» κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Παπαδόπουλος.