Η σαγήνη των άκρων

Εως πρόσφατα, οι εκλογικές αναμετρήσεις κρίνονταν εν πολλοίς στον στρατηγικό χώρο του Κέντρου. Τα κόμματα εξουσίας προσπαθούσαν αμφίπλευρα να εμβολίσουν τον χώρο αυτό και οι πιθανότητες εκλογικής επιτυχίας αυξάνονταν εάν αυτή τους η στρατηγική έβρισκε ανταπόκριση. Κλασική περίπτωση η επιτυχία της Νέας Δημοκρατίας και του Κυριάκου Μητσοτάκη στις εκλογές του 2019 και του 2023. Ομως, τον τελευταίο καιρό, τόσο στην Ελλάδα όσο και σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, έρχεται στο προσκήνιο η σαγήνη των άκρων. Ολοένα και περισσότεροι ψηφοφόροι ενστερνίζονται τις αντισυστημικές δοξασίες, απορρίπτουν τη μετριοπάθεια του Κέντρου και βλέπουν με ευνοϊκό τρόπο τα κόμματα των φαιοκόκκινων Ακρων.

Ο Robert Misik συμπυκνώνει εύστοχα το φαινόμενο: «Η μεταπολεμική τάξη πραγμάτων με την οποία ήμασταν όλοι κάποτε εξοικειωμένοι ήταν η φιλελεύθερη δημοκρατία, τα μετριοπαθή κόμματα στην κυβέρνηση (που έγιναν από κεντροδεξιά κεντροαριστερά), οι μετριοπαθείς συμβιβασμοί, ο πλουραλισμός, η ελευθερία των μέσων ενημέρωσης και της τέχνης και το κράτος δικαίου. Αυτή η τάξη έχει παντού εμπλακεί σε έναν αμυντικό αγώνα που γίνεται όλο και πιο απελπιστικός. Καθώς σημειώνουν τόση εκλογική επιτυχία, τα ακροδεξιά κόμματα δεν μπορούν πλέον να απορρίπτονται ως περιθωριακά φαινόμενα. Πριν από λίγο καιρό, η γενική αντίληψη ήταν ότι θα έπρεπε να γίνουν πιο μετριοπαθή για να έχουν πιθανότητες να κερδίσουν πλειοψηφίες ή να εισέλθουν σε κυβερνήσεις. Οχι πια.

Στην πραγματικότητα, το αντίθετο φαίνεται να ισχύει: τα κόμματα αυτά έχουν ριζοσπαστικοποιηθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια.

Οσο περισσότερο προκαλούν πόλωση και μίσος, όσο πιο εξωφρενικά αναβαθμίζονται, τόσο ευρύτερη γίνεται η βάση των οπαδών τους. Οι διαχειριστές της πόλωσης των “κοινωνικών μέσων” τροφοδοτούν τη δυσαρέσκεια και την πικρία, ενώ το κοινό έχει την ανατροφοδοτική του επίδραση στη γραμμή και τη ρητορική του κόμματος, σε ένα σπιράλ ναρκισσιστικής αυτοπροβολής». Στην Ελλάδα, έχω υποστηρίξει ότι στα χρόνια της κρίσης και των μνημονίων σταδιακά διαμορφώθηκε ένας νέος ανθρωπότυπος, ο αντισυστημικός.

Ο ανθρωπότυπος αυτός, μέσα από τις διαρκείς μεταλλάξεις του, παράγει αδιανόητες δοξασίες, όπως είναι η άρνηση της ύπαρξης του κορωνοϊού, η άρνηση της αποτελεσματικότητας και της χρησιμότητας των εμβολίων, η υποστήριξη της Ρωσίας, όπως και του Πούτιν, η δικαιολόγηση της εισβολής στην Ουκρανία, ο ακραίος αντιδυτικισμός και αντιαμερικανισμός, η πολιτικοποίηση κάθε κοινωνικού ζητήματος ή προβλήματος, η βεβαιότητα ότι την κρίση στην Ελλάδα την έφεραν τα μνημόνια. Στην πλέον hardcore εκδοχή του, δεν έχει αμφιβολία ότι η Γη είναι επίπεδη. Ολα αυτά με ένα περίβλημα θεωριών συνωμοσίας και συνωμοσιολογίας που, πέραν όλων των άλλων, υποστηρίζουν ότι οι επάρατοι ξένοι επιβουλεύονται τη χώρα αυτή στην οποία ζει ένας περιούσιος λαός.

Ο ανθρωπότυπος αυτός διαπερνά οριζοντίως το πολιτικό σύστημα, αλλά έχει ως προνομιακό βιότοπο τα λαϊκιστικά και ριζοσπαστικά κόμματα, ανεξαρτήτως δεξιού ή αριστερού προσήμου. Στεγάστηκε σε μεγάλο βαθμό στον ΣΥΡΙΖΑ και τώρα με την εξαέρωσή του αποζητά πολιτική έκφραση στα ακροδεξιά κόμματα που στις εκλογές για το Ευρωκοινοβούλιο συγκέντρωσαν 20% των ψήφων. Το Κέντρο πλέον δεν είναι ελκυστικό επειδή η κοινωνική ζήτηση για την πολιτική του προσφορά συνεχώς περιορίζεται. Τα Ακρα μοιάζουν περισσότερο ελκυστικά. Προτείνουν εύκολες λύσεις για δύσκολα προβλήματα. Καμπανάκι κινδύνου για τη φιλελεύθερη δημοκρατία.

Ο Πέτρος Παπασαραντόπουλος είναι διδάκτωρ Βαλκανικών Σπουδών, εκδότης και συγγραφέας