Εμείς κι ο κόσμος

Η διεθνοποίηση της οικονομικής δραστηριότητας, γνωστή και ως παγκοσμιοποίηση, υπήρξε το κυρίαρχο φαινόμενο των τελευταίων δεκαετιών, ιδιαίτερα από τη δεκαετία του 1990 και έπειτα. Το άνοιγμα των εθνικών οικονομιών και η εμβάθυνση θεσμών όπως η Ευρωπαϊκή Ενωση, καθώς και η αλληλεξάρτηση των κρατών με οικονομικούς γίγαντες και πολυεθνικές εταιρείες, δημιούργησαν μια πολυειδή εξάρτηση που επηρεάζει τις κρατικές πολιτικές σε πλείστα επίπεδα. Οι πετρελαϊκές εταιρείες, οι χρηματοπιστωτικοί οργανισμοί, οι τεχνολογικοί κολοσσοί, αλλά και η ρυθμιστική ισχύς των κεντρικών τραπεζών είναι μερικά μόνο παραδείγματα αυτών των υπερδομών που κατευθύνουν σε μεγάλο βαθμό την παγκόσμια οικονομία.

Η Ελλάδα, ως «μικρή» χώρα με ασθενική οικονομία, βιώνει έντονα τις επιπτώσεις αυτής της εξάρτησης. Το ισοζύγιο εξωτερικών συναλλαγών της χώρας παραμένει διαχρονικά ελλειμματικό, καθιστώντας δύσκολη την πλήρη αυτονομία της σε ό,τι αφορά την κάλυψη βασικών αναγκών, όπως η ενέργεια, η διατροφή και οι πρώτες ύλες. Η συμμετοχή στην Ευρωπαϊκή Ενωση και, κυρίως, η υιοθέτηση του ευρώ έχουν επιφέρει de jure περιορισμούς στην εθνική κυριαρχία και ιδίως στη νομισματική κυριαρχία. Ταυτόχρονα, σε διεθνές επίπεδο, οι οικονομικές πιέσεις και συνθήκες έχουν οδηγήσει σε de facto απώλεια της δυνατότητας αυτορρύθμισης της εθνικής οικονομίας με ό,τι αυτό περαιτέρω συνεπάγεται.

Οι κίνδυνοι από αυτό το φαινόμενο δεν είχαν διαλάθει της προσοχής της επιστημονικής κοινότητας. Ζητήματα που αφορούν την αυτοκυβέρνηση, και κατ’ επέκταση τη δημοκρατία, καθίστανται κεντρικά, καθώς ένα κράτος δεν μπορεί πλέον να καθορίζει αυτόνομα τους παράγοντες που επηρεάζουν καθοριστικά την οικονομική και κοινωνική ζωή. Η κρατική εξουσία, όσο δημοκρατικά και εάν ασκείται, έχει χάσει σε αποτελεσματικότητα, καθώς εξαρτάται από εξωτερικούς παράγοντες για την κάλυψη των αναγκών των πολιτών.

Στην Ελλάδα, η εξάρτηση αυτή κατέστη εμφανής μέσα από γεγονότα που ανέδειξαν τη δυσκολία διατήρησης της οικονομικής αυτοτέλειας. Η οικονομική κρίση του 2009-2019 αποκάλυψε πόσο εξαρτημένη ήταν η χώρα από τον εξωτερικό δανεισμό, επηρεάζοντας καθοριστικά τη λειτουργία του κράτους. Οι δημόσιες δαπάνες, στηριζόμενες στον δανεισμό, ελέγχονταν από διεθνείς οίκους αξιολόγησης, που καθόρισαν τις δημοσιονομικές πολιτικές. Στη συνέχεια, η πανδημία COVID-19 αποκάλυψε την επισιτιστική εξάρτηση. Οι διακοπές στις αλυσίδες εφοδιασμού ανέδειξαν την ευπάθεια της χώρας, αφού μεγάλο μέρος των αναγκών της καλύπτεται από εισαγωγές, κάνοντας επιτακτική την ανάγκη διατροφικής αυτάρκειας.

Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία προσέφερε άλλο ένα δραματικό παράδειγμα. Η εξάρτηση της Ευρώπης από το ρωσικό αέριο απείλησε την ενεργειακή επάρκεια, ενώ η εκτόξευση των τιμών των σιτηρών ανέδειξε εκ νέου την ανάγκη διατροφικής ασφάλειας. Η πυραυλική επίθεση του Ιράν στο Ισραήλ, ως μέρος του νέου αραβοϊσραηλινού πολέμου, αναδεικνύει επίσης τους γεωπολιτικούς κινδύνους στη Μέση Ανατολή, διαταράσσοντας εμπορικές οδούς και επιδεινώνοντας την παγκόσμια οικονομική αστάθεια.

Οι εξελίξεις αυτές μάς καλούν να αναλογιστούμε τη θέση μας στον κόσμο με μεγαλύτερη προσοχή. Δεν πρόκειται απλώς για αποσπασματικά περιστατικά, αλλά για φαινόμενα που αναδεικνύουν την αλληλεξάρτηση των κρατών και τις προκλήσεις που δημιουργούν οι διεθνείς συσχετισμοί. Μήπως πρέπει να αναθεωρήσουμε τη θέση της χώρας μας στον κόσμο; Είναι απαραίτητη μια στρατηγική αναδιάρθρωση του παραγωγικού και οικονομικού μας μοντέλου, που να στοχεύει στην αυτάρκεια και στην αυτοδυναμία σε βασικούς τομείς; Είμαστε, άραγε, καταδικασμένοι να ακολουθούμε τις διεθνείς συγκυρίες ή μπορούμε να καθορίσουμε εμείς τη συλλογική μας μοίρα;

Ο δρ Αναστάσιος Παυλόπουλος είναι συνταγματολόγος