Θεσμικά αντίβαρα {LF}στον πρωθυπουργοκεντρισμό{CR}

Αν πράγματι προχωρήσει η διαδικασία αναθεώρησης του Συντάγματος (που πάντως δεν έχει προτεραιότητα υπό τις παρούσες συνθήκες της πολιτικής μας ζωής), ασφαλώς υπάρχουν στο Σύνταγμα ρυθμίσεις που επιδέχονται βελτίωση. Ενδεικτικά θα αναφέρω τις ακόλουθες:

1. Διάκριση των ιδιοτήτων βουλευτή και υπουργού

Ως προς τη νομοθετική και την εκτελεστική εξουσία νομίζω ότι δύο ζητήματα θα έπρεπε να αντιμετωπιστούν. Αφενός, να παύσει η νόθευση της συνταγματικής αρχής της διάκρισης των εξουσιών με τη δυνατότητα σύμπτωσης στο ίδιο πρόσωπο των δύο ιδιοτήτων βουλευτή και υπουργού. Σύμφωνη με την αρχή αυτή είναι η πρόβλεψη στο Σύνταγμα της απαγόρευσης κατοχής της εν λόγω διπλής ιδιότητας. Αφετέρου, θα πρέπει να καταργηθεί η μη αρμόζουσα σε δημοκρατικό Σύνταγμα προνομιακή μεταχείριση των βουλευτών και των υπουργών ως προς την άσκηση ποινικής δίωξης εναντίον τους, που δεν είναι δυνατή σήμερα χωρίς άδεια της Βουλής. Το μόνο που θα μπορούσε να προβλεφθεί είναι ειδική διαδικασία όταν διώκονται βουλευτές ή υπουργοί, διαδικασία που θα βρίσκεται στην αποκλειστική αρμοδιότητα της δικαστικής εξουσίας, περιλαμβανομένης και της κίνησης της διαδικασίας.

2. Ανάγκη θεσμικών αντιβάρων

Ειδικά για την εκτελεστική εξουσία θα πρέπει να καμφθεί το πρωθυπουργοκεντρικό σύστημα που επικρατεί με το ισχύον Σύνταγμα και που μάλιστα έγινε εντονότερο και ακραίο ύστερα από την αναθεώρηση του Συντάγματος το 1986. Με την αναθεώρηση αυτή αφαιρέθηκαν οι ουσιαστικές αρμοδιότητες του Προέδρου της Δημοκρατίας που ίσχυαν ως τότε και που αποτελούσαν ένα αντίβαρο στην παντοδυναμία του πρωθυπουργού. Υπάρχουν πάντως και πολλά άλλα θεσμικά αντίβαρα που μπορούν και θα έπρεπε να καθιερωθούν, ώστε τουλάχιστον να αμβλυνθεί ο πρωθυπουργοκεντρισμός. Τα θεσμικά αντίβαρα υπερέχουν, οσάκις τη σχετική αρμοδιότητα αναλαμβάνουν συλλογικά όργανα. Διότι οι αποφάσεις συλλογικών οργάνων είναι δημοκρατικότερες (αλλά και «αδιαφθορότερες», όπως έχει επισημάνει εύστοχα ο Αριστοτέλης στα Πολιτικά: «το πλήθος αδιαφθορώτερον των ολίγων») από αυτές μονομελούς οργάνου.

Ως τέτοιο δυνατό θεσμικό αντίβαρο μπορεί να αναφερθεί, ενδεικτικά και μόνο (ο χώρος δεν επαρκεί για να αναφερθώ και σε άλλα), η λειτουργία Γερουσίας (με ελεγκτικό και όχι με νομοθετικό έργο, το οποίο ανήκει στη Βουλή).

Αξίζει να αναφερθεί ότι η νομοθεσία του Λυκούργου στην αρχαία Σπάρτη προέβλεπε ως αντίβαρο στην εξουσία των δύο βασιλέων και της Απέλλας (εκκλησίας του δήμου) τη Γερουσία, για να συγκρατεί τη βασιλεία από τον κίνδυνο εκτροπής της σε τυραννίδα και την Απέλλα από τον κίνδυνο λήψης «σκολιών» (δηλαδή στρεβλών) αποφάσεων. Ολα δε τα όργανα αυτά τα ήλεγχαν και οι πέντε έφοροι, ο σημαντικός περιορισμός της εξουσίας των οποίων συνίστατο στο ότι η θητεία τους ήταν ετήσια και δεν επιτρεπόταν επανεκλογή τους. Δεν είναι τυχαίο ότι τη νομοθεσία του Λυκούργου τη θαύμαζε ο Πλάτων, ο Ζαν Ζακ Ρουσσώ και εν γένει ο Διαφωτισμός, η Γαλλική Επανάσταση κ.λπ. Σε αυτό το θέμα η αρχαία Σπάρτη υπερείχε της σημερινής Ελλάδας (άλλο το θέμα αν και πώς εφαρμόστηκε στην πράξη η λυκούργεια νομοθεσία).

3. Ηγεσία της Δικαιοσύνης

Ως προς τη δικαστική εξουσία επιτακτική είναι η ανάγκη αναθεώρησης του τρόπου εκλογής της ηγεσίας της Δικαιοσύνης. Υπό το ισχύον Σύνταγμα επιλέγει η κυβέρνηση την ηγεσία της Δικαιοσύνης. Η διαδικασία αυτή δημιουργεί συχνά δικαιολογημένα ερωτήματα και πρέπει να αλλάξει. Η καλύτερη λύση νομίζω θα ήταν η επιλογή να γίνεται από τη Βουλή με αυξημένη πλειοψηφία, ώστε να είναι υποχρεωμένες οι πολιτικές δυνάμεις σε συναινετικές διαδικασίες. Οι συναινέσεις μάλιστα και οι συνεργασίες λειτουργούν εξισορροπητικά, ως αμοιβαίο αντίβαρο στις αντιμαχόμενες δυνάμεις. Η Βουλή μπορεί να κρίνει βάσει του φακέλου των δικαστών και εκθέσεων από ειδικούς.

4. Το άρθρο 3

Ως προς τα ανθρώπινα δικαιώματα θα πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι το Σύνταγμά μας βρίσκεται σε υψηλό επίπεδο. Τυχόν βελτιώσεις θα ήταν δευτερεύουσας σημασίας. Εκείνο όμως που συνιστά μια τελείως αναχρονιστική ρύθμιση, η οποία βρίσκεται μάλιστα σε αντίθεση με τη θεμελιώδη και μη αναθεωρήσιμη διάταξη που κατοχυρώνει την ελευθερία της θρησκευτικής συνείδησης (άρθρο 13 § 1 Συντ.), είναι το άρθρο 3 του Συντάγματος για τις σχέσεις Εκκλησίας και Πολιτείας. Ολες οι επιμέρους διατάξεις του άρθρου 3 δεν έχουν θέση στο Σύνταγμα. Και όσες δεν είναι αντίθετες προς το άρθρο 13 θίγουν την ανεξαρτησία της Εκκλησίας λύνοντας ενδοεκκλησιαστικά θέματα που δεν ανήκουν στην αρμοδιότητα της Πολιτείας και είναι περιττές, αφού διαπιστώνουν πάγιες θέσεις της ίδιας της Ελληνορθόδοξης Εκκλησίας, οι οποίες υπάρχουν και χωρίς τη συνταγματική πρόβλεψη. Βέβαια, ο Πρωθυπουργός δήλωσε ότι η αναθεώρηση δεν θα περιλάβει το θέμα των σχέσεων Πολιτείας – Εκκλησίας. Αλλά για την αναθεώρηση αποφασίζει η Βουλή και όχι ο πρωθυπουργός.

Το κέρδος από την κατάργηση του άρθρου 3 θα είναι πολλαπλό. Εκτός από τον εκσυγχρονισμό της ελληνικής έννομης τάξης, με τη διαγραφή του άρθρου αυτού, η Εκκλησία θα κερδίσει σε αυτονομία. Παραβιάζεται η ελευθερία της να ρυθμίζει η ίδια τα του οίκου της, όταν η Πολιτεία τής επιβάλλει (κατά τρόπο μειωτικό για αυτήν) τους κανόνες βάσει των οποίων θα διοικείται, όταν η Πολιτεία τη δεσμεύει (το Σύνταγμα!) να τηρεί το δόγμα της. Δεν θα το τηρούσε από μόνη της; Το ζήτημα της σχέσης της ελληνικής Πολιτείας (όχι της ελληνικής Εκκλησίας) με το Οικουμενικό Πατριαρχείο μπορεί να ρυθμιστεί προς το τέλος του Συντάγματος, εκεί όπου υπάρχει η ρύθμιση για το καθεστώς του Αγίου Ορους.

Για τις περισσότερες από τις παραπάνω προτάσεις ο γράφων δεν αναμένει ότι θα γίνουν δεκτές. Αλλά καλό είναι να ακούγονται και αυτές.