Για μια δημοκρατία του νερού

Το νερό είναι ένας από τους πλέον κρίσιμους φυσικούς πόρους και οι προκλήσεις που σχετίζονται με αυτό γίνονται όλο και πιο έντονες. Η κλιματική κρίση έχει αυξήσει τα ακραία φαινόμενα, με αποτέλεσμα άλλοτε πλημμύρες και άλλοτε ξηρασίες. Η ρύπανση, με τη σειρά της, καθιστά το διαθέσιμο νερό λιγότερο ασφαλές. Ταυτόχρονα, η διαρκής αύξηση της κατανάλωσης στην αγροτική παραγωγή και στην ενέργεια επιβαρύνει ακόμα περισσότερο το ζήτημα της επάρκειας. Το πρόβλημα δεν είναι απλά τεχνικό. Η διαχείριση του νερού αποτελεί βαθιά πολιτικό ζήτημα, συνδεδεμένο με τις κοινωνικές ανισότητες και τις διεθνείς σχέσεις.

Η περιβαλλοντική δημοκρατία προσφέρει ένα εργαλείο για την κατανόηση και την αντιμετώπιση αυτής της κρίσης. Σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, το νερό ως προϋπόθεση της ίδιας της επιβίωσης του ανθρώπου δεν μπορεί να υπόκειται σε ρύθμιση εν αγνοία των μελών της πολιτικής κοινότητας. Η συμμετοχή των πολιτών και των τοπικών κοινοτήτων στη διαχείριση του νερού είναι ζωτικής σημασίας. Οι κοινότητες που πλήττονται από τις αλλαγές στον υδάτινο κύκλο ή την ποιότητα του νερού είναι αυτές που γνωρίζουν καλύτερα τις τοπικές συνθήκες και τις ανάγκες τους. Μια τέτοια δημοκρατική συμμετοχή διασφαλίζει ότι οι λύσεις δεν θα είναι αποκομμένες από την πραγματικότητα των τοπικών πληθυσμών, αλλά αντίθετα θα συνδιαμορφώνονται με βάση τις δικές τους εμπειρίες και γνώσεις. Η επιβολή αποφάσεων από κεντρικά όργανα, χωρίς τη συμμετοχή των κοινοτήτων, συχνά οδηγεί σε λύσεις που δεν είναι βιώσιμες ή κοινωνικά δίκαιες.

Ενα από τα πλέον συζητούμενα ζητήματα είναι η πρόταση για αύξηση της τιμής του νερού ως μέτρο αντιμετώπισης της λειψυδρίας. Παρότι αυτή η πρόταση μπορεί προσωρινά να περιορίσει την υπερκατανάλωση, δεν λαμβάνει υπόψη τις κοινωνικές ανισότητες. Οι οικονομικά ασθενέστεροι θα επηρεαστούν δυσανάλογα, καθώς θα δυσκολευτούν να ανταποκριθούν στην αυξημένη τιμή για έναν πόρο ζωτικής σημασίας. Επομένως, η λύση δεν μπορεί να είναι μόνο η οικονομική τιμωρία της κατανάλωσης. Χρειάζεται μια πολιτική που να εξισορροπεί την ανάγκη για μείωση της σπατάλης με την εξασφάλιση της προσιτότητας του νερού για όλους.

Φέρ’ ειπείν, θα μπορούσε να εξεταστεί ο διαχωρισμός μεταξύ πόσιμου και μη πόσιμου νερού στα νοικοκυριά και στις αγροτικές δραστηριότητες. Η εισαγωγή τεχνολογιών, όπως η χρήση «γκρίζου» νερού για το καζανάκι της τουαλέτας ή η ανάπτυξη γεωργικών πρακτικών που αξιοποιούν τα βρόχινα ύδατα, μπορεί να συνεισφέρει στη μείωση της σπατάλης του νερού.

Ιδίως στη γεωργία, η οποία καταναλώνει τεράστιες ποσότητες νερού, πρέπει να υιοθετηθούν πρακτικές που προσαρμόζονται στις τοπικές κλιματικές συνθήκες και απαιτούν λιγότερο νερό. Για παράδειγμα, προτείνεται η καλλιέργεια του αραβοσίτου να αντικατασταθεί από ανθεκτικότερες ποικιλίες όπως το σόργο, που απαιτούν πολύ λιγότερο νερό. Στο πλαίσιο αυτό, μπορεί να συμβάλει η αναθεώρηση της κοινής αγροτικής πολιτικής της ΕΕ, ώστε οι επιδοτήσεις να μη στηρίζουν εκτεταμένες καλλιέργειες που επιβαρύνουν τους υδάτινους πόρους.

Το ψήφισμα της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ το 2010, το οποίο αναγνωρίζει το δικαίωμα σε καθαρό πόσιμο νερό ως θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα, υπογραμμίζει την επείγουσα ανάγκη για δράση. Η αναγνώριση αυτή επιβεβαιώνει ότι το νερό δεν είναι εμπορικό προϊόν, αλλά δημόσιο αγαθό, απαραίτητο για την αξιοπρεπή διαβίωση. Σε έναν κόσμο που αλλάζει γρήγορα, το ερώτημα δεν είναι αν θα δράσουμε, αλλά αν θα προλάβουμε να δράσουμε εγκαίρως!

Ο δρ Αναστάσιος Παυλόπουλος είναι δικηγόρος, συνταγματολόγος