«Το σχολείο πρέπει να συνδέει τη μάθηση με την καθημερινή ζωή»

Το Project Zero είναι το Εργαστήριο Καινοτομίας της Μάθησης του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ, που λειτουργεί δεκάδες προγράμματα σε όλο τον κόσμο, μελετώντας τους καλύτερους τρόπους για να προσεγγίζουμε τη γνώση. Σχολεία τα οποία επιδιώκουν να ενθαρρύνουν την περιέργεια, την αίσθηση του ανήκειν και την ψυχαγωγία μέσω των αλληλεπιδράσεων των μαθητών τους με το περιβάλλον τους, είτε αυτές πραγματοποιούνται σε κέντρα για ηλικιωμένους, εργαστήρια μηχανικών ή θερμοκήπια – και να ενσωματώσουν αυτές τις εμπειρίες στο σχολικό πρόγραμμα. Αλλωστε ο διευθυντής του Εργαστηρίου Ντάνιελ Ουίλσον δεν παύει να τονίζει: «Το σχολείο πρέπει να συνδέει τη μάθηση με την καθημερινή ζωή».

Δίνετε ιδιαίτερη σημασία σε αυτό λόγω της τραυματικής εμπειρίας της πανδημίας; Πόσο έχει αλλάξει η πανδημία την εκπαίδευση;

Η αλήθεια είναι ότι η πανδημία επιδείνωσε πολλές προκλήσεις που ήδη αντιμετώπιζαν τα εκπαιδευτικά συστήματα. Η αλλαγή στη διαδικασία μάθησης είναι μια ανησυχία, φυσικά, αλλά το θέμα της συναισθηματικής υγείας είναι ίσως ακόμη πιο περίπλοκο. Είναι μια πρόκληση που πιθανότατα δεν θα καταλάβουμε ποτέ πλήρως. Νομίζω ότι ο αντίκτυπος της πανδημίας θα διαρκέσει τα επόμενα 15 με 20 χρόνια, θα χρειαστεί χρόνος για να κατανοήσουμε όλες τις επιπτώσεις της.

Σε ορισμένες χώρες, ήταν τουλάχιστον ένας χρόνος που υπήρξε μεγάλη κοινωνική διακοπή. Οχι μόνο στα σχολεία, συνεχίζουμε να το βλέπουμε στο εργατικό δυναμικό σε πολλές χώρες. Παντού, όμως παρατηρούμε μεγάλες αλλαγές στις κοινωνικές σχέσεις. Το σχολείο είναι ένα. Νομίζω ότι βρισκόμαστε σε μια φάση τώρα που πολλοί στα σχολεία νοσταλγούν τα πράγματα όπως ήταν παλιά. Αλλά ας θυμόμαστε ότι τα σχολεία είχαν πολλά προβλήματα και πριν από την πανδημία. Αρα, υπάρχει μια τάση να επιστρέψουμε σε ό,τι είναι οικείο, κι αυτό είναι πολύ επικίνδυνο.

Ξαναλέω, χρειαζόμαστε πολλά χρόνια για να κατανοήσουμε τις επιπτώσεις αυτού που έγινε. Σε όλα τα επίπεδα, οικογενειακό, ατομικό. Φανταστείτε ότι είστε ένα παιδί 5-6-7 ετών που περνάει δύο χρόνια, δύο αξιομνημόνευτα χρόνια, τα πρώτα χρόνια του σχολείου, χωρίς να βλέπει κανέναν. Μόνο μέσα από μια οθόνη. Πρόκειται για μια πολύ διαφορετική εμπειρία. Κάνει την κοινωνικοποίηση πιο δύσκολη. Και θέτει ενδιαφέροντα και άβολα θέματα για τα παιδιά και τους εφήβους.

Υπήρχαν σχολεία που αντιμετώπισαν αυτή την πρόκληση διαφορετικά;

Ναι, υπήρξαν σχολεία που επανεξέτασαν τι σημαίνει σχολείο στον σημερινό κόσμο. Σχολεία που χρησιμοποίησαν την πανδημία ως πείραμα, για να αλλάξουν τις σχέσεις. Για παράδειγμα, κάποια σχολεία στην Ισπανία, με τα οποία συνεργαζόμαστε, βλέπουν τον εκπαιδευτικό όχι απλώς ως έναν δάσκαλο στην τάξη, αλλά ως μέλος της κοινότητας και τους μαθητές ως πολίτες που αλληλεπιδρούν με την κοινότητα. Αυτό αποτελεί ένα πολύ διαφορετικό και ενδιαφέρον μοντέλο. Το σχολείο Σάντα Ιζαμπέλ στη Μαδρίτη έχει 400 μαθητές. Γονείς και δάσκαλοι μαζί, στη διάρκεια της πανδημίας αποφάσισαν να μη συνδεθούν στο Διαδίκτυο. Αναζήτησαν πώς θα μπορούσαν να δημιουργήσουν εμπειρίες μάθησης έξω, στην κοινότητα. Τα παιδιά σε μικρές ομάδες μαζί με δασκάλους πήγαν σε έναν μηχανικό που τους μίλησε για τους νόμους της φυσικής και των μαθηματικών, έναν συγγραφέα που τους μίλησε για γραμματική και δοκίμια, έναν μανάβη που τους μίλησε για το τι παράγει η φύση. Αυτό δεν είναι νέο στην εκπαίδευση, αλλά είναι η πρώτη φορά που το βλέπω ως ολική σχολική προσέγγιση. Και ήταν τόσο επιτυχημένο που όταν ήρθε η ώρα να επιστρέψουν στο σχολείο, είπαν ας συνεχίσουμε να το κάνουμε.

Η μάθηση συμβαίνει σε αυτά τα μονοπάτια μέσα στην κοινότητα και βοηθά ταυτόχρονα την ενδυνάμωση των παιδιών, την κοινωνική τους σύνδεση. Παράλληλα έχει επιπτώσεις και στη γειτονιά. Φανταστείτε να βρίσκεστε στον δρόμο και να βλέπετε 10 παιδιά της πρώτης τάξης να περπατούν και να μιλούν. Οι περισσότεροι σταματούν, τους μιλούν, χαμογελούν. Κάποια στιγμή, καθώς τα πρωτάκια φτάνουν σε μια πλατεία, είναι 3-4 έφηβοι που κάθονται και καπνίζουν και μόλις βλέπουν τα παιδιά σβήνουν αμέσως τα τσιγάρα τους. Το να αναμειγνύονται τα παιδιά στην κοινότητα αλλάζει τις συμπεριφορές όλων. Κάποιοι γονείς ρώτησαν αν αυτό είναι ασφαλές. Ο διευθυντής του σχολείου απάντησε: Κι αν δεν είναι ασφαλές, πρέπει να το κάνουμε. Μέρος της ιδέας είναι να βγάλουμε τα παιδιά έξω. Αυτό θα εγείρει τη συζήτηση για το πώς να γίνει και η πόλη πιο ασφαλής.

Πρόσφατα δημοσιεύτηκαν στο επιστημονικό περιοδικό Lancet τα αποτελέσματα μιας τετραετούς έρευνας που κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για την ψυχική υγεία ατόμων 12-25 ετών. Τι κάνουμε λάθος;

Πριν από την πανδημία οι δείκτες έδειχναν ότι τα παιδιά 10 έως 15 ετών είχαν πολύ άγχος σε πολλές δυτικές κοινωνίες. Η κατάσταση χειροτέρεψε επειδή με την πανδημία υπήρξαν παρενέργειες στην ευημερία των οικογενειών, που κατέληξαν στα παιδιά. Επιδεινώθηκε η κατάσταση. Η κοινωνική αποσύνδεση δημιούργησε ερωτηματικά στους μαθητές που θέλουν να αισθάνονται αυθεντικότητα στη σχολική τους εμπειρία. Πρέπει να δημιουργήσουμε περισσότερο χώρο και χρόνο για τους μαθητές. Να μην παρασυρθούν οι υπεύθυνοι από την πίεση να βάλουν στα παιδιά περισσότερη ύλη.

Πολλά σχολεία προσπαθούν να επιβραδύνουν. Να εντοπίσουν ποια είναι τα πράγματα που δεν πρέπει να κάνουμε. Και να απλοποιήσουμε όσα κάνουμε. Να μην υπάρχει κατακερματισμός για τους μαθητές, τους δασκάλους, την κοινότητα. Το χειρότερο είναι να αποδεχτούμε αυτό το έντονο επίπεδο ψυχολογικής ανασφάλειας. Το σχολείο πρέπει να είναι ένα μέρος όπου νιώθουμε ότι ανήκουμε.

Στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια έχουμε πολλά περιστατικά εκφοβισμού, bullying, στα σχολεία. Υπάρχει τρόπος αντιμετώπισης;

Δεν νομίζω ότι έχουμε απάντηση, επειδή έχει να κάνει με αυτό που μας κάνει ανθρώπους – υπάρχουν πολλές σκοτεινές πλευρές μέσα μας. Ως είδος έχουμε εξελιχθεί με το να μπορούμε να προσδιορίζουμε γρήγορα τι είναι ασφαλές και τι όχι. Δυστυχώς, αυτό το είδος γνώσης σήμερα είναι προβληματικό – το βλέπουμε στον εκφοβισμό, στον ρατσισμό, σε πολλές μορφές. Δύσκολο να λυθεί. Ιδιαίτερα μετά την πανδημία υπάρχει αύξηση του άγχους, της κατάθλιψης, της διάθεσης για παραβίαση κανόνων. Υπάρχουν πολύ περισσότερα δυσλειτουργικά συμπτώματα των μαθητών που δεν αισθάνονται ασφάλεια ή φροντίδα. Πολλές αρνητικές συμπεριφορές όπως ο εκφοβισμός πηγάζουν από μια ακραία σχέση με την εξουσία, επομένως εάν οι μαθητές κακοποιούνται στο σπίτι ή αν βλέπουν κακοποίηση, στα μέσα ενημέρωσης, είναι πιθανό να επαναλάβουν αυτού του είδους τη συμπεριφορά στις σχέσεις τους. Ετσι, ίσως το πιο σημαντικό πράγμα που μπορούμε να κάνουμε ως εκπαιδευτικοί είναι να κοιτάξουμε πραγματικά τους μαθητές. Όχι απλά να τους διαχειριζόμαστε. Και αυτό είναι δύσκολο επειδή πρέπει πρώτα να βλέπουμε τους εαυτούς μας ως ενηλίκους, άρα να μπορούμε να διαχειριστούμε τα δικά μας άγχη. Περισσότερο από άλλες γενιές.

Οι εκπαιδευτικοί βρίσκονται στο επίκεντρο. Πέφτει μεγάλο βάρος στους ώμους τους.

Εχουν να αντιμετωπίσουν πολλές ευθύνες, να παίξουν πολλούς ρόλους. Δάσκαλος δεν είναι κάποιος που ξέρει πολλά, αλλά εκείνος που γνωρίζει πώς να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για μάθηση και ανάπτυξη. Μαθαίνουν οι ενήλικοι στο σχολείο; Θα πρέπει να είναι οι καλύτεροι μαθητές στο σχολείο. Οταν οι ενήλικοι μαθαίνουν, τότε μαθαίνουν και οι μαθητές. Ορισμένα σχολεία αντιμετωπίζουν τους ενηλίκους ως μαθητές. Τους υποστηρίζουν, τους ενθαρρύνουν να πειραματιστούν. Είναι δύσκολο να είσαι δάσκαλος. Πρέπει να αισθάνονται υποστήριξη για να αναπτυχθούν. Οι ηγέτες πρέπει να βρουν τρόπους να στηρίξουν τους δασκάλους. Τα σχολεία ας προσπαθήσουν να πουν «όχι» σε κάποια πράγματα. Μην προσθέτουν και άλλα μαθήματα ή βάρη. Η λέξη κλειδί είναι: Απλοποιήστε!

Ενα τέτοιο παράδειγμα απλοποίησης μπορεί να είναι η αποτροπή της παπαγαλίας; Χρειάζεται να απομνημονεύουν τα πάντα οι μαθητές;

Επί εκατοντάδες χρόνια, η απομνημόνευση βοήθησε πολύ. Τα τελευταία 50 χρόνια αναρωτιόμαστε πόσο σημαντικό είναι να θυμόμαστε τόσες λεπτομέρειες. Είναι εύκολο πια να αποκτήσεις πρόσβαση σε κάθε πληροφορία. Το πώς θα τις διαχειριστείς είναι το σημαντικό. Πρέπει να μάθουμε στα παιδιά πώς να κοιτάνε τις πληροφορίες, πώς να τις αξιολογούν, να αναλύουν και να συνθέτουν, να ρωτούν. Αυτά είναι πράγματα που πρέπει να τονίσουμε πολύ περισσότερο από την καθαρή μνήμη.

Αρα πώς πρέπει να αντιμετωπίζουμε το σχολείο και την τάξη;

Υπάρχουν πολλοί τρόποι να φτιάχνουμε το πρόγραμμα σπουδών. Πρέπει να αναρωτηθούμε τι ανθρώπους θέλουμε να αναπτύξουμε, θέλουμε να είναι περίεργοι, ηθικοί, υπεύθυνοι; Τους δύο τελευταίους αιώνες η αντίληψη των σχολείων ήταν να αναπτύξουν ανθρώπους που μπορούν να συνεισφέρουν στην οικονομική πλευρά της κοινωνίας. Ομως πλέον ο σκοπός είναι να δημιουργήσουμε ηθικούς ανθρώπους – σαν αυτό που γινόταν στην Ακαδημία του Πλάτωνα. Και να μπορούμε να υποστηρίζουμε τις δυνατότητες της ανθρωπότητας.

«Δείτε τους μαθητές ως αυριανούς σας γείτονες»

Ποιος ήταν ο σκοπός λειτουργίας του Εργαστηρίου Καινοτομίας στη Μάθηση στο Χάρβαρντ;

Από τη δεκαετία του 1970 το Project Zero άρχισε να εξετάζει ευρύτερα αυτό που ονομάζουμε ανθρώπινο δυναμικό. Τι μας κάνει ανθρώπους; Πώς κατανοούμε αυτές τις δυνατότητες και πώς μπορούμε να δημιουργήσουμε συνθήκες όπου αυτές οι δυνατότητες μπορούν να ανθήσουν; Η έρευνά μας τα τελευταία 55 χρόνια εξέτασε τους τρόπους σκέψης. Τι σημαίνει να είσαι ευφυής, δημιουργικός, να μαθαίνεις ή να κατανοείς βαθιά ποιος είναι ο ρόλος της φύσης στη διαμόρφωση του χαρακτήρα. Ολα αυτά τα πράγματα κοιτάμε. Αυτά είναι ερωτήματα που εξελίσσονται, επομένως ένας από τους λόγους που υπάρχουμε τόσα χρόνια είναι επειδή τα τοπία στα οποία ζούμε, μαθαίνουμε και εργαζόμαστε μπορούν να αλλάξουν. Το ερώτημα τι σημαίνει να είσαι ευφυής το 1975 έχει διαφορετική απάντηση το 2024. Τώρα, η τεχνητή νοημοσύνη ωθεί τη συζήτηση. Με τα σχολεία που συνεργαζόμαστε το μεγαλύτερο μέρος της δουλειάς μας είναι να θέτουμε ερωτήματα όπως: Πώς δημιουργούμε συνθήκες για ενδυνάμωση των μαθητών και των δασκάλων; Πώς μπορούμε να μάθουμε από κοινότητες που διαπρέπουν σε αυτό τον τομέα;

Η πιο σημαντική απάντηση που βρήκατε όλα αυτά τα χρόνια έρευνας για το τι μας κάνει ανθρώπους, ποια είναι;

Ομορφη ερώτηση. Φαίνεται ότι υπάρχει μια σειρά από ενδιαφέρουσες διαστάσεις σχετικά με το να είσαι άνθρωπος, στις οποίες καλώς ή κακώς πρέπει να συνεχίσουμε να εστιάζουμε. Το ένα είναι η ικανότητα της αγάπης και οι διαστάσεις του συναισθήματος και της μνήμης. Ενα από τα ερωτήματα που θέτουμε ως άνθρωποι εδώ και χιλιάδες χρόνια είναι σχετικά με την κατανόηση του ρόλου που παίζουν τα συναισθήματα στην ανάπτυξή μας. Για παράδειγμα, αν πάμε 400 χρόνια πίσω, οι άνθρωποι ορίζονταν σε μεγάλο βαθμό από το τι δουλειά μπορούσαν να κάνουν και τι μπορούσαν να θυμηθούν. Η εργασία και η μνήμη είναι πιθανώς πράγματα που πρέπει να αφήσουμε να φύγουν. Ας πούμε ότι η αποθήκευση ιδεών και υπερβολικά πολλών γνώσεων είναι πράγματα με τα οποία δεν πρέπει να ορίζουμε πλέον τους εαυτούς μας. Αυτό που μας κάνει να είμαστε άνθρωποι είναι η αγάπη, η σύνδεση και η ενσυναίσθηση.

Πώς λοιπόν τα βάζουμε όλα αυτά στα σχολεία;

Αυτή αποτελεί ίσως μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν πολλές κοινότητες αυτή τη στιγμή. Ποιος είναι ο ρόλος του σχολείου; Μου αρέσει να κάνω την ερώτηση. Οι δάσκαλοι με ρωτούν: «Τι να κάνω;». Κι εγώ τους ρωτάω: «Φανταστείτε ότι τα παιδιά που έχετε μπροστά σας σήμερα θα είναι αύριο οι γείτονές σας. Τι θα θέλατε να ξέρουν για τη ζωή;». Οταν τεθεί αυτό το ερώτημα, δηλαδή πώς θα θέλαμε να είναι οι άνθρωποι που θα ζουν δίπλα μας για πολλά χρόνια, τότε νομίζω ότι αρχίζουμε να θέτουμε τα πιο θεμελιώδη ερωτήματα σχετικά με τον ρόλο των σχολείων που αντιμετωπίζει η κοινωνία. Δεν είναι πλέον η γνώση ή η απομνημόνευση πραγμάτων και ειλικρινά δεν είναι πλέον η άμεση προετοιμασία των μαθητών για μια δουλειά. Είναι η προετοιμασία τους για τη ζωή.