Πολιτισμικός νεοκανιβαλισμός

Οι χιλιάδες τουρίστες, νέοι και νέες κυρίως, που κατακλύζουν τα πανηγύρια του καλοκαιριού, δεν είναι παρά η τοπική απόληξη ενός ευρύτερου φαινομένου, που παρατηρείται ήδη από τη δεκαετία του 1990: την αναζήτηση φτηνών διακοπών και «αυθεντικών» εμπειριών σε εναλλακτικούς τουριστικούς προορισμούς, που συχνά δεν διαθέτουν υποδομές για να φιλοξενήσουν αυτούς τους μεγάλους αριθμούς επισκεπτών.

Ο υπερτουρισμός θέτει μια σειρά από προκλήσεις για τις υποδομές των νησιών, που είναι ήδη ελλειμματικές ή προβληματικές. Στη διάρκεια μεγάλων αυγουστιάτικων πανηγυριών της Ικαρίας, στενοί δρόμοι μονοδρομούνται, καθώς εκατοντάδες ή και χιλιάδες αυτοκίνητα παρκάρουν ατάκτως, καθιστώντας συχνά δύσκολη τη διέλευση οχημάτων (μεταξύ των οποίων πυροσβεστικών και ασθενοφόρων). Οι μεγάλοι όγκοι σκουπιδιών που παράγονται σε μερικά από τα μεγαλύτερα πανηγύρια του νησιού δοκιμάζουν τις δημοτικές υπηρεσίες καθαριότητας, ενώ η αυξημένη ζήτηση νερού πιέζει τα απαρχαιωμένα συστήματα ύδρευσης.

Ο υπερτουρισμός όμως θέτει και μια άλλη κατηγορία προκλήσεων, που επίσης συνδέονται με ένα ευρύτερο φαινόμενο: το φαινόμενο της πολιτισμικής οικειοποίησης και μαζικής πολιτισμικής κατανάλωσης του «διαφορετικού». Και αυτό, στο πλαίσιο ασύμμετρων σχέσεων εξουσίας, κυριαρχίας και εκμετάλλευσης. Σε αυτόν τον πολιτισμικό νεοκανιβαλισμό, που τρέφεται παρασιτικά από την ετερότητα, αξίες, πρακτικές και σύμβολα, που συνδέονται με τα κατά τόπους πανηγύρια, αποκαθηλώνονται σχεδόν βίαια και στη θέση τους αναδύεται ένα έθος ασυδοσίας και καταχρηστικών συμπεριφορών. Και το «ιδιαίτερο» ή «διαφορετικό» (ή ακριβέστερα ό,τι κατασκευάζεται ως τέτοιο) χρειάζεται να απορροφηθεί και να μεταβολιστεί, ώστε να μετασχηματιστεί σε ταυτότητες, εμπειρίες και κοινότητες προς εκμετάλλευση σε όφελος των λίγων.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο του πολιτισμικού νεοκανιβαλισμού, δεν πρέπει να μας ξενίζει το ότι φωνές που εκφράζουν ενστάσεις για αυτήν την πολιτισμική οικειοποίηση από βιομηχανίες του τουρισμού απαξιώνονται ή πνίγονται πίσω από κούφια ζητωκραυγάσματα περί «τουριστικού θαύματος». Ούτε ότι, στην περίπτωση των ικαριώτικων πανηγυριών, κάποιοι θεωρούν δικαίωμά τους την εκμετάλλευση του όρου «ικαριώτικο πανηγύρι».

Τα πανηγύρια όμως είναι μέρος των πολιτισμικών και διαγενεακών κοινών του νησιού: ανήκουν στον εαυτό τους και στις κοινότητες της Ικαρίας, στις γενιές που πέρασαν και στις γενιές που θα έρθουν. Γι’ αυτό και είναι σημαντικό, οι πολιτιστικοί σύλλογοι της Ικαρίας εν προκειμένω, να προασπιστούν την πολιτιστική κληρονομιά του τόπου τους, ενημερώνοντας τους επισκέπτες για το τι αντιπροσωπεύει για τους ίδιους και τις κοινότητές τους το πανηγύρι· για την υποχρέωση της προσφοράς που συνεπάγεται η παρουσία και η συμμετοχή, και για τους σκοπούς των πανηγυριών, που είναι δεν είναι μόνο η ανανέωση των υποδομών των χωριών του νησιού αλλά και η μέθεξη, η δημιουργία ενός αισθήματος φιλίας, αλληλεγγύης και ενότητας, που μπορεί και να είναι ένα αντίδοτο για τις ολοένα και πιο εξατομικευμένες κοινωνίες μας.

Η δρ Μαρία Μπαρέλη-Γαγλία είναι μεταδιδακτορική ερευνήτρια στο Τμήμα Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης