Σοσιαλιστικός καπιταλισμός

Ο καπιταλισμός έχει πολλά αρνητικά – π.χ.,  άναρχη ανάπτυξη και κρίσεις, ανισότητες, φετίχ του κέρδους κ.ά. – αλλά και ένα καλό που τον αναδεικνύει ως το οικονομικό σύστημα που άλλαξε τον κόσμο προς το καλύτερο: τον ανταγωνισμό. Μπορεί να υπάρξει η οικονομία της αγοράς χωρίς τον ανταγωνισμό; Οχι βέβαια, και για αυτό δεξιοί και αριστεροί είναι κατά των μονοπωλίων, των ολιγοπωλίων και των καρτέλ. Για αυτό η Ευρωπαϊκή Ενωση είναι κατά των μηχανισμών και των ρυθμίσεων που περιορίζουν τον ανταγωνισμό: π.χ., είναι κατά των προστατευτισμών και των επιχορηγήσεων. Αυτού του είδους οι παρεμβάσεις μπορεί να κριθούν αναγκαίες αλλά μόνο ως έκτακτα μέτρα και όχι ως μόνιμες πολιτικές.

Στις μέρες μας που υπάρχουν τόσα παράπονα για την ακρίβεια αυτό το θέμα θα έπρεπε να ήταν κυρίαρχο, σε δύο σκέλη: θεσμικά και ως πρακτικές του καταναλωτή. Δίνεται βαρύτητα στους «ελέγχους» και στον περιορισμό της «αισχροκέρδειας» και δεν γίνεται σχεδόν καθόλου λόγος για τον ανταγωνισμό. Π.χ., στο θέμα των ακριβών εισιτηρίων των πλοίων θα έπρεπε να συζητείται το άνοιγμα της σχετικής αγοράς και στις ξένες εταιρείες της ΕΕ. Γιατί ο ανταγωνισμός να περιορίζεται μόνο στις ελληνικές εταιρείες; Οταν ο ανταγωνισμός υπάρχει μεταξύ «των ολίγων» στην πράξη παύει να υπάρχει. Προστατευτισμός και ταυτόχρονα φτηνά εισιτήρια πλοίων είναι σαν να θέλουμε να έχουμε σοσιαλιστικό καπιταλισμό!

Τι κάνουν, π.χ., η Αγγλία και οι ΗΠΑ για να λύσουν την έλλειψη γιατρών; Δέχονται χιλιάδες γιατρούς από Ινδία, Κίνα, Ελλάδα κ.ά. Στην Ελλάδα το θέμα είναι ταμπού. Προστατεύουμε τους «δικούς μας» γιατρούς, εφοπλιστές, κ.ά. Ο ανταγωνισμός όντως βλάπτει ορισμένους αλλά ωφελεί το σύνολο. Τον ανταγωνισμό τον θέλουν και τον υποστηρίζουν αυτοί που προσπαθούν να εισχωρήσουν στην αγορά, αυτοί που είναι ήδη μέσα δεν τον θέλουν! Αυτοί θέλουν προστατευτισμό. Δεν θέλουν και αξιολόγηση επειδή και αυτή έχει σχέση με τον ανταγωνισμό. Το λυπηρό είναι ότι ο καταναλωτής δεν ξέρει τι τον συμφέρει. Οι δε πολιτικοί (το κράτος) μάλλον ψήφους αναζητούν και ό,τι εξασφαλίζει τις ψήφους.

Πρόσφατα είδα σε ένα σουπερμάρκετ ότι ορισμένα προϊόντα πωλούνται σε πολύ διαφορετικές τιμές. Π.χ. διάφορες μάρκες απορρυπαντικών και κατεψυγμένων λαχανικών πωλούνται σε διπλάσιες και τριπλάσιες (δεν υπερβάλλω) τιμές. Συνήθως συζητείται γιατί συμβαίνουν οι ανατιμήσεις και γιατί δεν ελέγχεται η κατάσταση. Ομως δεν φταίει η εταιρεία που βρήκε τον αφελή αγοραστή, αλλά ο αγοραστής που δεν θέτει εκτός αγοράς αυτήν την εταιρεία. Το ερώτημα δεν πρέπει να είναι γιατί υπάρχουν αυτές οι ανατιμήσεις, αλλά γιατί ο καταναλωτής συντηρεί τις εταιρείες που δεν έχουν ανταγωνιστικές τιμές.

Το πρόβλημα της ακρίβειας, εκτός από τον εξωγενή παράγοντα προκύπτει και από ριζομένες παθογένειες που όχι μόνο δεν αντιμετωπίζονται αλλά ούτε και αναδεικνύονται. Το φαινόμενο της ελλιπούς ανταγωνιστικότητας είναι συνυφασμένο με τις παραδοσιακές «συντεχνιακές» συναλλαγές με το κράτος. Οι πολίτες – ιδιώτες και εταιρείες – που δραστηριοποιούνται στην αγορά θεωρούν τον προστατευτισμό ως ένα κεκτημένο δικαίωμα. Οι δε πολιτικοί δεν τολμούν να θίξουν αυτήν την «παράδοση» και να διαταράξουν την πελατειακή σχέση. Ενας κοινωνικός φαύλος κύκλος που δύσκολα μετατρέπεται σε μια ευθεία και ανοδική γραμμή. Το πρόβλημα δεν είναι ούτε «εκεί μακριά», ούτε προκύπτει λόγω των άλλων, το αντίθετο ισχύει.

Ο Ηρακλής Μήλλας είναι πολιτικός επιστήμονας, πολιτικός μηχανικός και μεταφραστής