Ενα έργο-κλειδί

Τη θεατρική περίοδο 1982-1983, στη Νέα Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου, ο Κώστας Μπάκας σκηνοθετεί την «Αυλή των θαυμάτων», το εμβληματικό έργο του πατέρα του σύγχρονου νεοελληνικού μας θεάτρου Ιάκωβου Καμπανέλλη, 25 χρόνια μετά την πρώτη, αξέχαστη παρουσίασή του από τον Κάρολο Κουν στο Θέατρο Τέχνης το 1957. Ενα θεμελιώδες κείμενο της θεατρικής μας ιστορίας. Τότε ο Κώστας Μπάκας έπαιζε τον συνταρακτικό, κεντρικό ρόλο του Στέλιου. Στη δική του παράσταση τον δίδαξε εντελώς διαφορετικά στον Νίκο Μπουσδούκο. Πρωταγωνιστούσαν ακόμα ο Ιάκωβος Ψαρράς, η Μπέτυ Βαλάση, ο Νίκος Γαλανός, η Αννυ Πασπάτη, ο Θάνος Καληώρας, η Μαίρη Ιγγλέση, η Τόνια Μάνεση, η Μαργαρίτα Λαμπρινού και άλλοι. Ο σκηνικός χώρος είχε έξοχα διαμορφωθεί από τον Νίκο Στεφάνου.

Σημείωνα τότε στην κριτική μου στα «ΝΕΑ»: «Υστερα από 25 χρόνια, η “Αυλή των θαυμάτων” όχι μόνο δεν πάλιωσε, αντίθετα, κοιταγμένο τώρα δείχνει νέες πτυχές, που μας διέφυγαν τότε. Πρώτα πρώτα πρέπει να ειπωθεί πόσο γερή είναι η κατασκευή του. Μόνο τα τελευταία χρόνια το θέατρό μας κατάφερε να αποδεσμευθεί από το σύμπλεγμα του μονόπρακτου. Η “Αυλή” είναι ένα πολύπρακτο έργο που εξαντλεί το μέγεθός του μέσα στα αρμόδια όρια. Κατορθώνει να αναπτύσσει δύο και τρία θέματα μαζί, παράλληλα, να τα συμπλέκει, να τα προάγει και να εξελίσσεται, όχι ευθύγραμμα αλλά με σοφούς μαιάνδρους.

Εργο βιωμένο

Ο Καμπανέλλης ξέρει να χειρίζεται από μιας αρχής, με ασφάλεια και λιτότητα, τα εργαλεία της συντεχνίας του. Μπόρεσε να αφομοιώσει όλες τις δοκιμασμένες τεχνικές και να τις χρησιμοποιήσει για να φανερώσει τη “θέση” του, χωρίς συμπλέγματα και χωρίς αναστολές. Εγραψε ένα λαϊκό έργο, πολύχυμο, πολύχρωμο, με βαθιές ανάσες, ακολουθώντας τον μίτο των χαρακτήρων και των τύπων του. Είναι ένα έργο βιωμένο, πουθενά δεν προδίδεται η πρόθεση μιας κατασκευής. Απέφυγε με δεξιοτεχνία τις ευκολίες της ηθογραφίας, του νατουραλισμού και του προγράμματος. Αφησε τα σκηνικά γεγονότα να τον καθοδηγούν, χωρίς να επεμβαίνει για να τα φωτίσει ή να τα εξηγήσει. Κατόρθωσε μέσα στο σταθερό πλάνο της “Αυλής” να χρησιμοποιήσει πολλές φορές μια κινηματογραφική τεχνική, κινώντας τον φακό του ευέλικτα μέσα στο κάδρο.

Το πιο σημαντικό όμως είναι ο κοινωνικός του προβληματισμός, ο τρόπος που μελετά τα ήθη και τις διάνοιες μέσα σε μια αδρά σχεδιασμένη πλοκή. Ξέρει να παράγει τη δράση κατά το εικός και το αναγκαίο, χωρίς να καταφεύγει σε θεατρικά πειράματα εντυπωσιακά και σε τεχνάσματα απροσδόκητα. Ετσι, εικονίζει τη ζωή, χωρίς να την αντιγράφει. Η ζωή ρέει στο έργο αυτονόητα, ακολουθώντας τη σκαμμένη όχθη. Παίρνει τον δρόμο της. Αυτό είναι επίτευγμα μέγα για το θέατρό μας, όχι το προγενέστερο, αλλά και το μεταγενέστερο.

Αλλά στην “Αυλή” οφείλουμε τον πρώτο ολοκληρωμένο, ρεαλιστικό χαρακτήρα του θεάτρου μας, τον Στέλιο. Για να καταλάβει κανείς το επιχείρημα, αρκεί να παρακολουθήσει την πορεία του θεάτρου μας ύστερα από την “Αυλή”. Ο Στέλιος κυριαρχεί. Σε μονόπρακτα, σε πολύπρακτα έργα, έως πρόσφατα ο Στέλιος μελετάται, αλλά όχι ολόκληρος, πλήρης, αντιφατικός, όπως στο έργο του Καμπανέλλη, αλλά σε κάποιες αποχρώσεις του. Ο ένας επεξεργάζεται τον ονειροπόλο, ο άλλος τον φαφλατά, ο τρίτος τον μικροαπατεώνα, ο τέταρτος τον λοβιτουρατζή. Αλλοι, άλλη πτυχή αυτού του σύνθετου νεοελληνικού χαρακτήρα. Η διαφορά είναι πως ο Καμπανέλλης τον “συλλαμβάνει” στην καίρια στιγμή, την ώρα της ακμής του, όταν μια ολόκληρη κοινωνία τον παρήγαγε, τον μιμήθηκε και τον “καθιέρωνε”, πριν γίνει περιθωριακός ή μικροαστός.

Ο Στέλιος του Καμπανέλλη

Ο χαρακτήρας αυτός δεν είναι γέννημα του Καμπανέλλη, προϋπήρχε, τον δοκίμασε η ηθογραφία, τον σχεδίασε η Επιθεώρηση και τον εξάντλησε στα εξωτερικά του γνωρίσματα η αστική φάρσα. Αυτή η τελευταία τού έδωσε και τη λαλιά του. Ο Καμπανέλλης όμως τον ερμήνευσε, τον εξήγησε σκηνικά. Του έδωσε καταγωγή, αίτια και συνθήκες. Από καρικατούρα, γελοιογραφία, πρόπλασμα και ανδρείκελο τον έκανε θεατρικό χαρακτήρα. Του έδωσε θέση στην ιστορία του τόπου. Η “Αυλή των θαυμάτων” δεν είναι ένα εντελές έργο της νέας δραματουργίας μας, είναι ένα συνεχώς ανανεούμενο πεδίο αναφοράς. Κλειδί αυτογνωσίας.

Η παράσταση

Ο Κώστας Μπάκας έκανε σωστή δουλειά, δίδαξε ρυθμούς, και εσωτερικούς και εξωτερικούς. Στηριγμένος σε μια σωστή διανομή δίδαξε ρόλους και ανέδειξε τις συγκρούσεις των χαρακτήρων, χωρίς καταφυγή σε φτηνά εφέ. Παρήγαγε τους χαρακτήρες από την πλοκή και φώτισε την πλοκή από τους χαρακτήρες. Γιατί το έργο στηρίζεται στην πλοκή και στις εναλλαγές της. Η δράση πυκνώθηκε και αραιώθηκε για να προβάλει τους δραματικούς πυρήνες και να εντοπίσει τα δεσπόζοντα θέματα. Ολοι οι ηθοποιοί στάθηκαν γερά στα πόδια τους. […] Πρέπει εδώ να ειπωθεί: η παράσταση του Μπάκα είναι ουσιαστικότερη σχετικά με το έργο και τις προθέσεις του από την παλιά του Κουν. Πριν από 25 χρόνια ο Κουν έβγαινε από τη στενωπό του αμερικανικού ρεπερτορίου, δεν είχε ακόμη επεξεργαστεί τους ώριμους και γνώριμους σήμερα κώδικές του πάνω στη νεοελληνική υποκριτική. Είναι παρήγορο να διαπιστώνει κανείς πως ένα έργο μυθικό στους νεότερους, όχι μόνο δεν έδειξε καμία ρυτίδα αλλά ξαναγεννήθηκε ακμαίο και ερεθιστικό. Το λέγαμε, αλλά τώρα το ξέρουμε πια: ο Καμπανέλλης δημιούργησε παράδοση, θεμελίωσε το νεότατο θέατρό μας και μας έδειξε τα θέματά του και τους όρους του».