Ιστορία δύο πόλεων

Σαν να παρακολουθούμε το ίδιο έργο με τους ίδιους, πάνω-κάτω, πρωταγωνιστές. Σαν η ζωή να κάνει κύκλους. Σαν το ρολόι του κόσμου να γυρίζει οκτώ χρόνια πίσω.

Το 2016 ήταν η χρονιά της Μεγάλης Αναστάτωσης. Το Brexit ήταν η πρώτη πράξη της. Η πρώτη απόδειξη – η νίκη του Τραμπ λίγους μήνες αργότερα ήταν η δεύτερη και ακόμη πιο τρανταχτή – ότι η φιλελεύθερη συναίνεση στις μητροπόλεις της Δύσης ήταν ανοχύρωτη απέναντι σε μια λαϊκή ψήφο που την κινεί όχι κάποια προσδοκία ή ελπίδα, μα η υπερχειλίζουσα οργή, ο φόβος, η δυσπιστία και η αμφισβήτηση. Κι ότι μια νέα ράτσα λαϊκιστών, με χάντρες, πατριωτικά καθρεφτάκια, θεωρίες συνωμοσίας, ανεδαφικές υποσχέσεις και ανοιχτά ψέματα (ότι, για παράδειγμα, τα λεφτά που μας έπαιρνε η Ευρώπη τώρα θα στηρίζουν το εθνικό σύστημα υγείας…) μπορούν να εκπορθήσουν το δημοκρατικό κάστρο.

Τις πρώτες ημέρες του 2017, η Μαρίν Λεπέν, ως επικεφαλής μιας «μαύρης διεθνούς», έλεγε πως είχε έρθει η ώρα να πέσει και η Ευρώπη. «Το 2016», είχε δηλώσει, «ήταν η χρονιά που ο αγγλοσαξονικός κόσμος ξύπνησε, το 2017 θα ξυπνήσουν και οι λαοί της ηπειρωτικής Ευρώπης».

Ηταν μια χρονιά κρίσιμων εκλογών. Με κρισιμότερες τις προεδρικές εκλογές εκείνη την άνοιξη, στη Γαλλία. Οπου εμφανίστηκε από το πουθενά ως λευκός ιππότης ο Μακρόν. Ο θρίαμβός του επί της Λεπέν ήταν, όπως ειπώθηκε τότε, κάτι σαν «το Στάλινγκραντ της φιλελεύθερης δημοκρατίας απέναντι στην έφοδο των εχθρών της». Ο Μακρόν κέρδισε ως σημαιοφόρος μιας «κεντρώας επανάστασης», που είχε θριαμβεύσει επί των ερειπίων του παλιού πολιτικού συστήματος, των επιγόνων του Μιτεράν και των απογόνων του Ντε Γκολ. Η κεντρική του ιδέα ήταν πως δεν έχει πια νόημα η διάκριση σε Δεξιά και Αριστερά, οι λύσεις «δεν έχουν χρώμα» και βρίσκονται, τεχνοκρατικά τεκμηριωμένες, στην κοινή λογική και στο μετριοπαθές Κέντρο. Η κεντρική του υπόσχεση ήταν πως η Γαλλία δεν θα έχει πια λόγο να ψηφίζει θυμωμένη τα κόμματα των άκρων.

Επτά χρόνια αργότερα, αυτή η «κεντρώα επανάσταση» μοιάζει νεκρή και η υπόσχεσή της έχει διαψευστεί παταγωδώς. Το μακρονικό Κέντρο συνεθλίβη στις κάλπες ανάμεσα στην καλπάζουσα Ακροδεξιά και το μέτωπο της Αριστεράς. Η οργή και η απογοήτευση ήταν ξανά τα βασικά κίνητρα της ψήφου. Και μένει να αποδειχθεί, αύριο, αν λειτουργούν ακόμη τα δημοκρατικά ανακλαστικά κι αν οι ψηφοφόροι θα ακολουθήσουν την έκκληση των πολιτικών ηγεσιών και θα ψηφίσουν για να αποτρέψουν μια πλειοψηφία της ριζοσπαστικής Δεξιάς. Η οποία πάντως θα είναι η μεγαλύτερη πολιτική δύναμη στη χώρα, στο κατώφλι της εξουσίας.

Μα την ίδια ώρα, στο Λονδίνο, την πόλη απ’ όπου όλα ξεκίνησαν το 2016, το έργο επαναλαμβάνεται με αντίστροφη έκβαση. Οι κάλπες της Πέμπτης ήταν μια σκληρή ήττα των ηρώων της «επανάστασης» του Brexit. Το Συντηρητικό Κόμμα που οι λαϊκιστές έσυραν από τη μύτη σ’ εκείνη την περιπέτεια και ηθικά εξευτέλισαν, τιμωρήθηκε. Ο θρίαμβος των Εργατικών δεν θα είχε, ίσως, τέτοια έκταση αν το Brexit στην πράξη δεν είχε αποκαλύψει την απάτη πίσω από τις υποσχέσεις των προπαγανδιστών του, σε τέτοιο βαθμό ώστε πριν από τις εκλογές εκείνοι που πίστευαν ότι η έξοδος από την Ευρώπη ήταν λάθος να φθάνουν το 56%, απέναντι σε ένα 31% που εξακολουθούσε να τη θεωρεί σωστή και αναγκαία. Μετά την απομάκρυνση εκ του ταμείου, βέβαια, το λάθος δεν διορθώνεται. Αλλά οι ένοχοι τιμωρούνται.

Τι είδους κύκλος, λοιπόν, είναι αυτός στον οποίο γυρίζουμε; Τι μας λέει αυτή η αντιστροφή της μοίρας ανάμεσα σε Παρίσι και Λονδίνο; Να ανεβαίνουν οι λαϊκιστές εκεί όπου είχαν ηττηθεί και να συντρίβονται εκεί όπου είχαν θριαμβεύσει;

Κάτι πολύ απλό ίσως. Οτι η γοητεία που ασκούν τα μαντζούνια των λαϊκιστών δεν αντέχουν στη δοκιμασία της πράξης. Διαψεύδονται μόλις έρθουν σε επαφή με την πραγματικότητα και ο οργή που θέρισαν για να ανέβουν μετατρέπεται σε αποστροφή εναντίον τους στο γύρισμα του κύκλου (εάν στο μεταξύ έχει αποφευχθεί μια ανήκεστη βλάβη του δημοκρατικού ιστού, όπως κινδυνεύει να συμβεί στην Αμερική, σε περίπτωση νέας νίκης Τραμπ). Μα και ότι οι νίκες των αντιπάλων του λαϊκισμού μπορεί να αποτρέπουν πρόσκαιρα τα χειρότερα, αλλά όσο δεν προσφέρουν λύση στο θεμελιώδες πρόβλημα που γεννάει τη δυσπιστία και την απογοήτευση των πολιτών, είναι απλά διαλείμματα σε μια κρίση που θα ανακυκλώνεται.

Θα μας καλεί, λοιπόν, κάθε τόσο η σάλπιγγα να υπερασπιστούμε τα τείχη της δημοκρατίας από την επέλαση των βαρβάρων; Και θα μετριόμαστε όλο και λιγότεροι – όσο η εμπιστοσύνη στη δημοκρατία θα απομειώνεται; Ισως. Μέχρι να βρεθεί μια νέα ισορροπία ανάμεσα στην αγορά και τη δημοκρατία, την οικονομική ανάπτυξη και την κοινωνική συνοχή, που να αμβλύνει τις ακραίες οικονομικές, κοινωνικές και γεωγραφικές ανισότητες που είναι πια αφόρητες και να αντικαθιστά την έκπτωτη, από το 2008, διευθύνουσα τον κόσμο ιδέα – πως η αγορά, αν απαλλαγεί από παρεμβάσεις και στρεβλώσεις, δίνει εν τέλει λύση σε όλα τα προβλήματα – με μια νέα, πειστικότερη.

Υστερόγραφο. Η περίφημη πρώτη φράση από την «Ιστορία δύο πόλεων» που ο Ντίκενς έγραψε σε ταραγμένους καιρούς για ταραγμένους, επαναστατικούς χρόνους στο Λονδίνο και το Παρίσι, περιγράφει μια εποχή που ήταν η καλύτερη και ταυτόχρονα η χειρότερη, εποχή της σοφίας και της ανοησίας, της πίστης και της δυσπιστίας, του Φωτός και του Σκότους. «Ηταν η άνοιξη της ελπίδας, ήταν ο χειμώνας της απελπισίας». Θα μπορούσε να περιγράφει την εποχή που ζούμε. Μα με μικρότερη τη δόση της άνοιξης και μεγαλύτερη τη δόση του χειμώνα.