«Λάζαρος» και «Διγενής»

Το 1975 ανεβαίνουν, από το ΚΘΒΕ και από το Εθνικό Θέατρο, αντίστοιχα, δύο σημαντικά ποιητικά δράματα: ο «Διγενής» του Αγγελου Σικελιανού, σε σκηνοθεσία του Κανέλλου Αποστόλου, με πρωταγωνιστές τον Γιάννη Βόγλη και τον Μάνο Κατράκη σε κεντρικούς ρόλους και ο «Λάζαρος» του Παντελή Πρεβελάκη, σε σκηνοθεσία του Αλέξη Σολομού, με πρωταγωνιστές τον Χρήστο Πάρλα, την Ελένη Χατζηαργύρη, τον Νίκο Τζόγια, τον Γιάννη Αργύρη, τον Νικήτα Τσακίρογλου, μεταξύ άλλων πολλών αξιόλογων συντελεστών της πρώτης κρατικής σκηνής.

Σημείωνα στην κριτική στο «ΒΗΜΑ»: Είναι κέρδος, όχι μόνο για τη γενική μας παιδεία, αλλά και για τη θεατρική μας αυτογνωσία, η συστηματική παρουσίαση του ποιητικού σύγχρονου θεάτρου μας. Εξάλλου είναι και χρέος το κράτος και οι κρατικές σκηνές να φιλοξενούν τα έργα εκείνα που, ανεξάρτητα από τη θεατρική τους ευστοχία ή το ιδεολογικό τους βεληνεκές έντιμης και πολύχρονης εργασίας και σοβαρού στοχασμού. Ο Σικελιανός πέθανε και δεν είδε καμιά του θεατρική απόπειρα παιγμένη και ο Καζαντζάκης είδε παιγμένο ένα, νομίζω, το χειρότερο έργο του, τον «Καποδίστρια». Τυχερότεροι ήταν ο Τερζάκης και ο Πρεβελάκης. Ο Παλαμάς είδε την «Τρισεύγενη» να παίζεται σοβαρά τριάντα πέντε χρόνια μετά τη σύνθεσή της.

Ποιητικό θέατρο

Κάποτε, όμως, πρέπει να αναληφθεί μια εκστρατεία και να δει και η νέα γενιά μαζεμένους του κοντοτιέρους του ποιητικού θεάτρου του αιώνα μας: την «Τρισεύγενη» του Παλαμά, τη «Ροδόπη» του Ποριώτη, τη «Μέλισσα», τον «Κολόμβο» και τον «Παλαιολόγο» του Καζαντζάκη, τον «Αυτοκράτορα Μιχαήλ» του Τερζάκη, τη «Σίβυλλα», τον «Χριστό στη Ρώμη», τον «Θάνατο του Διγενή» του Σικελιανού, τον «Λάζαρο», το «Ηφαίστειο» και το «Χέρι του σκοτωμένου» του Πρεβελάκη, τον «Λάμπρο και τη Μαρία» του Σκουλούδη, τον «Ιούδα» του Μελά, την «Αντάρα στ’ Ανάπλι» του Θεοτοκά, τον «Φωτεινό» του Κατηφόρη, τον «Αγιο Πρίγκηπα» της Λυμπεράκη, την «Κλυταιμνήστρα» του Αλέξανδρου Μάτσα, τον «Ορέστη» της Ζωής Καρέλλη, τα «Ελληνικά νιάτα» του Ρώτα, τους «Ομήρους» του Ακρίτα, για να αναφέρω τα σημαντικότερα… Πρέπει κάποτε να τιμηθούν οι μανικοί και οι μονήρεις που αδιαφόρησαν για την επικαιρότητα και το εμπόριο και πάλεψαν με τις μεγάλες φόρμες, το απόλυτο και την ανθρώπινη πράξη στην κορυφαία της έκφραση, το τραγικό και την υπαρξιακή τειχομαχία.

Θαρραλέες φωνές

Τα δύο κρατικά θέατρα τίμησαν φέτος (1975) τον Σικελιανό και τον Πρεβελάκη. Πέρα από τις όποιες αντιρρήσεις ή επιφυλάξεις για τα έργα ή τις παραστάσεις, ένα είναι αναμφισβήτητο. Το κοινό, και ιδιαίτερα οι νεότεροι, ανακάλυψαν δύο θαρραλέες φωνές που υπερασπίζονταν με πάθος ατράνταχτες αλήθειες, χωρίς να τις καπηλεύονται, με μέσα υψηλά, με φόρμες αυστηρές, χωρίς καταφυγή σε εντυπωσιασμούς, συνθηματολογίες και εύκολη δημαγωγία. Και αυτό δεν είναι λίγο. Ανακάλυψαν, επίσης, πως οι θέσεις που πρόβαλαν τα δύο έργα, όχι μονάχα δεν έχουν ξεπεραστεί, αλλά είναι αιτήματα ακόμα του καιρού και του τόπου, κοινοί τόποι της νέας γενιάς και αμετάθετοι όροι μιας σοβαρής αμφισβήτησης.

Και ο Σικελιανός και ο Πρεβελάκης τοποθετούν τους ήρωές τους στην εσχατιά της ύπαρξης, την καίρια ώρα, να ορθώνουν ένα όραμα ζωής. Γύρω τους και μέσα τους παλεύουν η τυπολατρία, η σύμβαση, τα ταξικά και τα εθνικά συμφέροντα, η καπηλεία της αλήθειας, τα μονοπώλια των ιδεών, το εμπόριο των ψυχών και ελπίδα του μέλλοντος κόσμου. Μέσα στην ταραχή, τη σύγχυση και την απάτη ο Διγενής και ο Λάζαρος προτείνουν έναν γνήσιο τρόπο ζωής που πηγάζει από την κατάφαση της ζωής, από την κατάφαση και τη χρήση του κόσμου. Ο κόσμος είναι ένα θαύμα, η ζωή είναι μια δωρεά και ο μόνος τρόπος, ο μόνος πόρος είναι η ελευθερία.

Ο πλάνης βίος

Υπάρχει και στα δύο κείμενα μια ερωτική σχέση με το σύμπαν. Ο άνθρωπος αποδέχεται τη φύση του μέσα στη Φύση και κοινωνεί με τις ουσίες μέσα από τη χρήση και την πρόσληψη των πρώτων καρπών, τον οίνο και τον άρτο. Ο πλάνης βίος δικαιώνεται μέσα στη φιλότητα και απωθεί την άκαμπτη σύμβαση που δεσμεύει, το μίσος που χωρίζει, το σύστημα που ταξινομεί, το συμφέρον που καταπιέζει, την ιδεολογία που επικάθεται στη συνείδηση και την αλλοιώνει.

Πρέπει να πω πως ο «Διγενής» του Σικελιανού έχει και απλούστερη και λαϊκότερη τη σύλληψη. Ο «Λάζαρος» του Πρεβελάκη έχει σύνθετη και φιλοσοφικότερη βάση και απαιτητικότερο αίτημα ζωής. Η θεατρική τους φόρμα είναι ανάλογη με τα θέματα που επεξεργάζεται κάθε ποιητής. Ο Σικελιανός, ακολουθώντας χαλαρά την αρχαία τραγωδία, κατασκευάζει γύρω από ένα δραματικά ασθενικό επεισόδιο, ένα οικοδόμημα που στηρίζεται στον αδρό λόγο που κινείται προς τα έξω. Θεατρικά το οικοδόμημα δεν στέκεται. Ρητορική έκθεση ιδεών, ανεξέλικτοι χαρακτήρες και γραμμική δράση. Στα χορικά, τα ωραιότερα που γράφτηκαν ποτέ στο ποιητικό μας θέατρο, υπάρχει και λυρική ουσία και δραματικός – θεατρικός στόχος. […] Η φόρμα του «Λάζαρου» ξεκινάει από τα δυτικά μυστήρια και τις Moralites, τις δυτικές Ηθολογίες. Ο λόγος εσωστρεφής και στις κρινόμενες θέσεις γκροτέσκος, ο Πρεβελάκης παίζει με το μαυρόασπρο. Το κείμενο, αρκετά συντομευμένο, απόχτησε περισσότερη θεατρικότητα, και οφείλει το παν στον Αλέξη Σολομό, ένα σκηνοθέτη που ξέρει καλά, και ως θεωρητικός, το μεσαιωνικό θέατρο.