Οταν συνέθεσε ο Νίτσε

Υπάρχουν κάποιες ιστορίες στα όρια του μύθου, που άντεξαν στον χρόνο κυρίως εξαιτίας της γοητείας που ασκούσαν οι πρωταγωνιστές της. Μια τέτοια είναι και αυτή, η οποία αφορά ένα περιστατικό που συνέβη ανάμεσα στον σπουδαίο φιλόσοφο Φρίντριχ Νίτσε και τον φίλο του – όσο τέλος πάντων διήρκεσε η φιλία τους – Βίλχελμ Ρίχαρντ Βάγκνερ. Ο ανυπέρβλητος συνθέτης τού είχε συστήσει τον ούγγρο συνθέτη Φραντς Λιστ. Περιτριγυρισμένος από σπουδαίους συνθέτες του 19ου αιώνα δεν είναι δύσκολο να αντιληφθεί κανείς πώς καλλιεργήθηκε η αγάπη του Νίτσε για τη μουσική. Τόσο που βρήκε τον δρόμο και τον τρόπο να αποτυπώσει τις δικές του συνθετικές ανησυχίες. Αυτές έχουν διασωθεί και τροφοδοτούν συχνά πυκνά τους ανήσυχους μουσικούς που επιθυμούν να διερευνήσουν τη μουσική δημιουργία από απρόβλεπτες πηγές. Εδώ θα πρέπει να πούμε την ιστορία που συνδέει τον Νίτσε με τον Βάγκνερ αλλά είναι καλό σημείο για ν’ αναφερθεί μια ιδιαίτερη συναυλία – η οποία εντάσσεται στο πλαίσιο του μνημονίου συνεργασίας που έχει υπογράψει το Ωδείο Αθηνών με την Εθνική Λυρική Σκηνή – υπό την καλλιτεχνική επιμέλεια του διευθυντή των Μουσικών Σχολών του Ωδείου Αθηνών Φίλιππου Τσαλαχούρη.

Εκτός από φιλόσοφος, ποιητής και φιλόλογος, ο Νίτσε υπήρξε ικανός πιανίστας αλλά και δημιουργός πολλών έργων για διάφορα σύνολα. Αυτή η άγνωστη ιδιότητα του γερμανού φιλοσόφου παρουσιάζεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα, σε μια συναυλία με έργα για σόλο πιάνο και πιάνο για τέσσερα χέρια αποκλειστικά με συνθέσεις του.

«Βαθιά γοητευτικό γράψιμο»

Η απρόσμενη επιλογή ως προς το περιεχόμενο της συναυλίας είναι σχεδόν φυσική για τον Τσαλαχούρη, ο οποίος, όπως εξηγεί, είναι θαυμαστής του Νίτσε: «Μπορεί να μη συμφωνώ με όλα όσα έχει διατυπώσει αλλά το γράψιμό του είναι βαθιά γοητευτικό. Για μένα ο τρόπος του είναι τόσο ποιητικός που με αφοπλίζει. Η φαντασία του στις εικόνες, στα παραδείγματά του είναι απαράμιλλη». Στοιχείο ικανό να διεγείρει και τη δική του φαντασία και να γράψει ένα έργο εμπνεόμενος από αυτή την εμβληματική προσωπικότητα. Η Τέταρτη Συμφωνία opus 59 του Τσαλαχούρη είχε τίτλο «Friedrich Nietzsche». Λίγο πριν παιχτεί η συμφωνία του από την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών είχε ταξιδέψει μέχρι το αρχείο Νίτσε στη Βαϊμάρη, για να αφήσει ένα αντίγραφο. Οι υπεύθυνοι του αρχείου, το οποίο στεγάζεται στο σπίτι της αδελφής του Νίτσε, του επέτρεψαν να παίξει για λίγα λεπτά στο πιάνο του.

Η σχέση όμως με αυτή την εκφραστική δημιουργία του Νίτσε άρχισε, όπως λέει, «σε μια συναυλία στη Γερμανία, το 2010· είχα ακούσει ένα έργο του για βιολί και πιάνο. Αναζήτησα τον τόμο με όλα του τα έργα τα οποία είναι εκεί συγκεντρωμένα. Από εδώ έχουμε αντλήσει και όλο το υλικό της συναυλίας». Στον τόμο αυτό εκτός από τα ολοκληρωμένα έργα του υπάρχουν και αρκετά ημιτελή. Στη συναυλία του Σαββάτου οι σπουδαστές του Ωδείου θα ερμηνεύσουν κάποια από αυτά. Μια πράξη η οποία δεν είναι καθόλου τυχαία και όπως τονίζει ο Τσαλαχούρης «στόχος είναι να φανεί όλη η διαδικασία ενός ιδιαίτερου δημιουργού. Αφορούν έργα για πιάνο που είναι ημιτελή, π.χ. μια σονατίνα που κόβεται απότομα σε ένα σημείο και υπάρχουν μερικά ακόμη μέτρα, του ίδιου έργου, σε κάποιο άλλο χαρτί. Το τελευταίο κομμάτι της συναυλίας θα είναι δύο ασκήσεις αντίστιξης του Νίτσε, οι οποίες είναι γεμάτες λάθη τα οποία τα έχουμε διορθώσει – όπως διορθώνουμε των μαθητών μας. Αυτά τα δύο θέματα θα παιχτούν από δύο μαθητές μας και εγώ ως δάσκαλος θα χτυπάω το κουδούνι κάθε φορά που υπάρχει λάθος».

Σε ό,τι αφορά εκείνο το περιστατικό που συνέβη ανάμεσα στον Νίτσε και τον Βάγκνερ και που κάποιοι λένε ότι στάθηκε αιτία για να διαρραγεί η φιλία τους μία εκδοχή είναι η εξής: ο Νίτσε υποτίθεται το 1871 έστειλε ως δώρο γενεθλίων στη σύζυγο του Βάγκνερ μια σύνθεση για πιάνο.

Η Κόσιμα έπαιξε το κομμάτι δημόσια και πριν ολοκληρωθεί η περφόρμανς ένας καλεσμένος βρήκε τον Βάγκνερ να κυλιέται στο πάτωμα από τα γέλια. Κάπως έτσι ο Νίτσε σταμάτησε να ανταποκρίνεται στα καλέσματα του ευφυούς συνθέτη και φίλου του. Αλήθεια, ψέματα, ποιος ξέρει; Στο Διαδίκτυο διασώζονται διάφορες εκδοχές. Η πιο όμορφη και ζωντανή είναι αυτή που θα ακουστεί το βράδυ του Σαββάτου στην Εναλλακτική Σκηνή.