Πόσο σοβαρή είναι η αντιδημοκρατική απειλή της Ευρώπης;

Με 65 χώρες να διεξάγουν εκλογές και περισσότερους ψηφοφόρους από ποτέ να πηγαίνουν στις κάλπες, το 2024 έχει χαρακτηριστεί «έτος δημοκρατίας». Ωστόσο, η αισιοδοξία για τη δημοκρατία είναι δυσεύρετη. Και, η αυξανόμενη υποστήριξη για τον δεξιό λαϊκισμό στη Δυτική Ευρώπη εγείρει φόβους σε ολόκληρη την ήπειρο.

Το 2024 διαμορφώνεται ως ένα ακόμη εμβληματικό έτος για τον δεξιό και ακροδεξιό λαϊκισμό στην Ευρώπη. Επειτα από μαρασμό για πολλά χρόνια, το κόμμα Chega της Πορτογαλίας τετραπλασίασε πρόσφατα τον αριθμό των κοινοβουλευτικών εδρών του για να γίνει το τρίτο μεγαλύτερο κόμμα της χώρας. Οι ακροδεξιοί λαϊκιστές σημείωσαν κέρδη στις εκλογές στο Ευρωκοινοβούλιο σε χώρες όπως η Γαλλια, η Γερμανία, η Αυστρία και άλλες.

Το πιο ανησυχητικό από όλα είναι η αυξανόμενη δημοτικότητα του Alternative für Deutschland (AfD), ενός ρατσιστικού, αντιδημοκρατικού κόμματος με δεσμούς με νεοναζιστικές οργανώσεις. Είναι επί του παρόντος το δεύτερο δημοφιλέστερο κόμμα της Γερμανίας, και βρίσκεται σε καλό δρόμο για να κερδίσει αρκετές επερχόμενες περιφερειακές εκλογές.

Οι παραδοσιακές αξίες

Ενας τρόπος για να κατανοήσουμε τα εκλογικά κέρδη των ευρωπαίων λαϊκιστών είναι να εστιάσουμε στα οικονομικά παράπονα. Από αυτή την άποψη, η αύξηση της υποστήριξης προς τα ακροδεξιά κόμματα αντανακλά την αυξανόμενη ανασφάλεια, την ανισότητα και την αποξένωση που δημιουργεί ο σύγχρονος καπιταλισμός. Μια άλλη εξήγηση επικεντρώνεται σε κοινωνικά και πολιτιστικά παράπονα: οι δεξιοί λαϊκιστές κεφαλαιοποιούν μια ρατσιστική, ιθαγενή αντίδραση ενάντια στην αυξανόμενη ποικιλομορφία και τη διάβρωση των «παραδοσιακών» αξιών.

Αλλά ενώ υπάρχει κάτι και στις δύο εξηγήσεις, δεν επαρκούν για να εξηγήσουν την ελκυστικότητά τους. Ο λαϊκισμός φαίνεται να ανθεί σε κακές οικονομικές στιγμές, όπως έγινε μετά την οικονομική κρίση του 2008. Ομως, σε όλες τις χώρες, η συσχέτιση μεταξύ των οικονομικών προβλημάτων και της λαϊκιστικής υποστήριξης δεν είναι πολύ ισχυρή. Για παράδειγμα, η Ισλανδία και η Ιρλανδία υπέφεραν πολύ κατά τη διάρκεια της κρίσης του 2008, ωστόσο η υποστήριξη για τον λαϊκισμό παρέμεινε χαμηλή και στις δύο χώρες.

Ούτε υπάρχει μεγάλη διακρατική συσχέτιση μεταξύ των επιπέδων ρατσισμού ή ξενοφοβίας και της επιτυχίας του λαϊκισμού σε μια δεδομένη χώρα. Ορισμένες χώρες με χαμηλά επίπεδα ρατσισμού και ξενοφοβίας, όπως η Σουηδία, έχουν μεγάλα λαϊκιστικά κόμματα, ενώ χώρες με υψηλότερα επίπεδα ρατσισμού και ξενοφοβίας, όπως η Ιρλανδία και η Πορτογαλία, δεν έχουν.

Το γερμανικό πρόβλημα

Οι λαϊκιστές ισχυρίζονται ότι είναι ενάντια σε ένα «κατεστημένο» που ούτε αντιπροσωπεύει ούτε ανταποκρίνεται στον «λαό», και είναι πράγματι αλήθεια ότι όταν οι άνθρωποι αισθάνονται ότι δεν αντιπροσωπεύονται, η υποστήριξη για τα αντι-συστημικά κόμματα αυξάνεται.

Οι πρόσφατες εξελίξεις στη Γερμανία καταδεικνύουν τη δυναμική. Το AfD ιδρύθηκε το 2013 – αμέσως μετά την κρίση του ευρώ – από πρώην μέλη της Χριστιανοδημοκρατικής Ενωσης (CDU) που αντιτάχθηκαν τόσο στο ευρώ όσο και στις πολιτικές της τότε καγκελαρίου Ανγκελα Μέρκελ στην ευρωζώνη. Αλλά όταν η προσφυγική κρίση του 2015-16 έπληξε την Ευρώπη, αύξησε δραστικά τη σημασία της μετανάστευσης και δημιούργησε ένα κίνητρο για το AfD να αλλάξει πορεία. Το 2017 το AfD εστίαζε πια πλήρως στη μετανάστευση. Αρχικά, οι ψηφοφόροι του ήταν δυσανάλογα μεγαλύτερης ηλικίας, λιγότερο μορφωμένοι και βρίσκονταν κυρίως στα ανατολικά της χώρας. Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, η υποστήριξη στο κόμμα επεκτάθηκε στη Δυτική Γερμανία και σε άλλες δημογραφικές ομάδες, λόγω δύο παραγόντων: της αντιδημοφιλίας του κυβερνητικού συνασπισμού με επικεφαλής το SPD και της οικονομικής ύφεσης και των φόβων που τη συνοδεύουν για επικείμενες περικοπές στις κοινωνικές δαπάνες. Οπως και με άλλα ακροδεξιά λαϊκιστικά κόμματα, το AfD οφείλει τη νεοαποκτηθείσα δημοτικότητά του στη γενική δυσαρέσκεια με τα κόμματα εξουσίας και στην αυξημένη σημασία ζητημάτων που αυτά τα κόμματα φαίνονται ανίκανα ή απρόθυμα να αντιμετωπίσουν.

Εκτίμηση της απειλής

Ωστόσο, η αύξηση της υποστήριξης του δεξιού λαϊκισμού στη Δυτική Ευρώπη δεν σημαίνει ότι η δημοκρατία απειλείται παντού. Οι εργασίες ακαδημαϊκών και οργανισμών που μελετούν τη δημοκρατία – συμπεριλαμβανομένων των Freedom House, της Economist Intelligence Unit και του Ινστιτούτου V-Dem – το καθιστούν σαφές. Κάποια από τα ακροδεξιά κόμματα έχουν αποστασιοποιηθεί από τις εξτρεμιστικές – μερικές φορές ακόμη και νεοφασιστικές – ρίζες τους, αντικατέστησαν την αυστηρά ρατσιστική και αντισημιτική ρητορική με επικρίσεις για τη μετανάστευση που επικεντρώνονται στην έλλειψη αφομοίωσης και τις απειλές για το κράτος πρόνοιας, ενώ ταυτόχρονα διακηρύσσουν τη δέσμευσή τους στη δημοκρατία. Η Εθνική Συσπείρωση, οι Σουηδοί Δημοκράτες και οι Αδελφοί της Ιταλίας αντικατοπτρίζουν αυτήν την τάση.

Η κατάσταση στις ΗΠΑ δείχνει ξεκάθαρα ότι ο εξτρεμισμός μπορεί να μεταμορφώσει γρήγορα ένα κόμμα και να υποβαθμίσει τη δημοκρατία ακόμη και σε μέρη όπου η διαρκής σταθερότητά του θεωρείται εδώ και καιρό δεδομένη. Εάν, για παράδειγμα, ο Ντόναλντ Τραμπ κερδίσει τις εκλογές του 2024, η δημοκρατία της Αμερικής δεν είναι η μόνη που θα υποφέρει. Ο Τραμπ θα ενθάρρυνε και πάλι τους εξτρεμιστές στην Ευρώπη και αλλού να ωθήσουν περαιτέρω τα όρια και να υπονομεύσουν τις διεθνείς συμμαχίες και θεσμούς από τους οποίους εξαρτάται η ευρωπαϊκή και η παγκόσμια σταθερότητα. Η αυξανόμενη υποστήριξη προς τους ακροδεξιούς λαϊκιστές στη Δυτική Ευρώπη μπορεί να μην αποτελεί υπαρξιακή κρίση για τη δημοκρατία αυτή τη στιγμή, αλλά είναι μια προειδοποίηση που πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη.

Η Σέρι Μπέρμαν είναι καθηγήτρια Πολιτικής Επιστήμης στο Barnard College του Πανεπιστημίου Κολούμπια.