Θάνατος εν μέσω προκλήσεων

Ο θάνατος του ιρανού προέδρου Εμπραχίμ Ραϊσί σε συντριβή ελικοπτέρου έρχεται τη στιγμή που η χώρα, αντιμέτωπη με άνευ προηγουμένου εξωτερικές προκλήσεις, προετοιμάζεται ήδη για αλλαγές, καθώς ο ανώτατος ηγέτης του Ιράν, ο αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, είναι 85 ετών και με εύθραυστη υγεία.

Στο Ιράν, όπου η εξουσία κατανέμεται με συχνά αδιαφανείς τρόπους μεταξύ κληρικών, πολιτικών και στρατού, είναι ο ανώτατος ηγέτης, και όχι ο πρόεδρος, εκείνος που λαμβάνει τις καθοριστικές αποφάσεις.

Στον πρόεδρο, όσο πιστός κι αν είναι στον ανώτατο ηγέτη – και ο Ραϊσί ήταν πολύ πιστός στον Χαμενεΐ –, συχνά αποδίδεται ο ρόλος του χρήσιμου αποδιοπομπαίου τράγου που βοηθά τον ανώτατο ηγέτη να αποφύγει την κριτική. Αυτή ήταν σίγουρα η μοίρα του προκατόχου του Ραϊσί, Χασάν Ροχανί, ο οποίος έγινε στόχος για αποφάσεις που είχαν ληφθεί αλλού.

Τους τελευταίους μήνες ο Ραϊσί, εκλεγμένος πρόεδρος το 2021, αλλά στην πράξη επιλεγμένος από τον ανώτατο ηγέτη, είχε αναφερθεί ως πιθανός διάδοχος του Χαμενεΐ. Ο θάνατός του ανοίγει έναν ακανθώδες δρόμο για τον γιο του Χαμενεΐ, Μοτζτάμπα Χαμενεΐ. Η επιλογή γίνεται από μια «συνέλευση εμπειρογνωμόνων» (88 άτομα), με την αποχώρηση του Ραϊσί να αυξάνει τις πιθανότητες μιας κληρονομικής διαδοχής στο Ιράν, κάτι που πολλοί κληρικοί θεωρούν ξένο στις επαναστατικές αρχές του Ιράν.

Η χώρα βρίσκεται ήδη σε πολιτική μετάβαση. Ενα νέο σκληροπυρηνικό κοινοβούλιο εξελέγη μόλις την 1η Μαρτίου – η συμμετοχή των ψηφοφόρων σε κάποιες περιοχές έπεσε κάτω από το 10%, ενώ συνολικά το εθνικό ποσοστό συμμετοχής έφτασε μόλις το 41% – ένα ιστορικό χαμηλό.

Μεταρρυθμιστές ή μετριοπαθείς πολιτικοί είτε αποκλείστηκαν είτε ξυλοκοπήθηκαν άγρια και έτσι στο νέο κοινοβούλιο υπάρχει μια νέα και, μέχρι στιγμής, αδοκίμαστη μεταξύ των παραδοσιακών σκληροπυρηνικών και μιας υπερσυντηρητικής ομάδας γνωστής ως Paydari. Ο ουσιαστικός αποκλεισμός των μεταρρυθμιστών από την πολιτική συμμετοχή στο κοινοβούλιο για πρώτη φορά από το 1979 προσθέτει στην αίσθηση μιας χώρας σε αχαρτογράφητα νερά.

Ολα αυτά συμβαίνουν σε μια στιγμή που το Ιράν δείχνει να μην μπορεί να αντέξει την αβεβαιότητα, καθώς αντιμετωπίζει δυτικές προκλήσεις σχετικά με το πυρηνικό του πρόγραμμα, ζοφερή οικονομική κατάσταση και τεταμένες σχέσεις με άλλα κράτη της Μέσης Ανατολής, ειδικά όσον αφορά τις σχέσεις με το Ισραήλ και τις ΗΠΑ.

Η άμεση πρόκληση για τον νέο ηγέτη θα είναι οι απαιτήσεις εντός της χώρας να ακολουθήσει μια πιο σκληρή γραμμή με τη Δύση και να πλησιάσει τη Ρωσία και την Κίνα. Η διαχρονική πρόκληση παραμένουν οι σχέσεις με το Ισραήλ, το οποίο έφτασε σε νέο επίπεδο κινδύνου τον Απρίλιο, όταν οι δύο χώρες αντάλλαξαν επιθέσεις. Αλλά οποιοσδήποτε νέος πρόεδρος θα πρέπει να πάρει μεγάλες αποφάσεις σχετικά με ένα άλλο κρίσιμο θέμα: το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν.