Ημέρα της Ευρώπης

Οταν ο Βίκτωρ Ουγκώ μιλούσε για τις καταστροφικές συνέπειες των αλλεπάλληλων ευρωπαϊκών πολεμικών συγκρούσεων, εννοούσε την αναγκαιότητα της Ενωμένης Ευρώπης. Μιας Ευρώπης όπου «δεν θα υπήρχαν σύνορα, ούτε τελωνοφύλακες ούτε δασμοί και οι συναλλαγές θα ήταν ελεύθερες», μιας Ευρώπης με «ένα κοινό νόμισμα, σε δυο μορφές, μεταλλική και χάρτινη, που θα είχε για στήριγμά του το κεφάλαιο “Ευρώπη” και  για κινητήριο δύναμή του την ελεύθερη εργασία διακοσίων εκατομμυρίων ανθρώπων», μιας Ευρώπης «όπου η αδελφοσύνη θα γεννούσε την αλληλεγγύη, το κέρδος όλων θα ήταν η περιουσία του καθενός, η εργασία του καθενός η εγγύηση όλων».

Αραγε το πολιτικό σχέδιο του Βίκτωρος Ουγκώ είχαν στον νου τους τόσο ο Αλτιέρο Σπινέλι όσο και ο Ζαν Μονέ και άλλοι φωτισμένοι πολιτικοί και τεχνοκράτες που εργάστηκαν ώστε μέσα από τις στάχτες του πολέμου να προκύψει μια καινοτόμος θεσμική πρόταση (στην οποία όμως δεν ανταποκρίθηκε το Ηνωμένο Βασίλειο), προϊόν των εργασιών της ομάδας που εργάστηκε γύρω από τον Επιθεωρητή Σχεδιασμού της Γαλλικής Κυβέρνησης, τον Ζαν Μονέ.

Η ιδέα ήταν να τεθούν υπό μια κοινή Αρχή η παραγωγή και η διαχείριση του άνθρακα και του χάλυβα, απαραίτητων πόρων για την ανάπτυξη των βιομηχανιών.

Tην ιστορική πρόταση του Ζαν Μονέ ανέλαβε να την προωθήσει πολιτικά ο Ρομπέρ Σουμάν, ο υπουργός Εξωτερικών της Γαλλίας. Εξι κράτη (Γαλλία, Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, Βέλγιο, Ιταλία, Ολλανδία και Λουξεμβούργο) αποδέχτηκαν το σχέδιο μιας «λειτουργικής» κοινότητας «υπερεθνικού» χαρακτήρα.

Στις 9 Μαΐου 1950 (έκτοτε Ημέρα της Ευρώπης) ο Ρομπέρ Σουμάν θα παρουσιάσει αυτή τη θεσμική καινοτομία με την ιστορική δήλωσή του, η οποία υπογράμμιζε ότι «η παγκόσμια ειρήνη δεν μπορεί να διατηρηθεί αν δεν αναληφθούν δημιουργικές προσπάθειες ανάλογες των κινδύνων που την απειλούν. Η Ευρώπη δεν θα δημιουργηθεί διαμιάς, ούτε σε ένα συνολικό οικοδόμημα: θα διαμορφωθεί μέσα από συγκεκριμένα επιτεύγματα που θα δημιουργήσουν πρώτα μια πραγματική αλληλεγγύη».

Σήμερα, ένα μήνα πριν από τις κρίσιμες ευρωεκλογές, δυο πόλεμοι μαίνονται στη γειτονιά της Ευρωπαϊκής Ενωσης, ο ένας στην Ουκρανία και ο άλλος στη Μέση Ανατολή. Οποιο και αν είναι το σενάριο της επόμενης μέρας, η Ευρώπη χάνει τα περισσότερα σε σύγκριση με άλλους παγκόσμιους δρώντες.

Αν στα παραπάνω προσθέσει κανείς τις δυσμενείς συνέπειες που θα έχει για την Ευρώπη μια επιδείνωση της σχέσης μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας σε συνδυασμό με μια ενδεχόμενη μείωση της συμμετοχής – παρουσίας των ΗΠΑ στην ευρωπαϊκή ασφάλεια (Τραμπ), θα διαπιστώσουμε πως οι δυο πόλεμοι δεν είναι οι μοναδικές απειλές που «απασχολούν» τη «γεωπολιτική Ευρώπη».

Για την Ευρώπη η εποχή του εφησυχασμού τελείωσε. Βίωσε τη δική της 11η Σεπτεμβρίου και είναι υποχρεωμένη να αναλάβει περισσότερες ευθύνες. Οι απειλές για την ασφάλεια της Ευρώπης πηγάζουν σήμερα μέσα από ταχύτατες αλληλεπιδράσεις όπως αυτές που προκάλεσαν η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία και η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή. Ποια θα είναι άραγε η επόμενη μέρα για την ευρωπαϊκή δημοκρατία που απειλείται σήμερα, γιατί δημοκρατία χωρίς ασφάλεια δεν υφίσταται;

Μπροστά σε αυτή τη μεταβαλλόμενη πραγματικότητα η Ευρωπαϊκή Ενωση, στηριζόμενη στις αρχές της αλληλεγγύης, της ασφάλειας και της ελευθερίας, πρέπει να σταθεί στο ύψος των περιστάσεων επιβεβαιώνοντας πως είναι κυρίως μια κοινότητα αξιών που στοχεύει στην πολιτική ενοποίηση.

Ο Σωτήρης Ντάλης είναι αν. καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Ευρωπαϊκής Ενοποίησης, πρόεδρος του Τμήματος Μεσογειακών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αιγαίου