Ισλαμικός πολιτισμός και πραγματικότητα

Για πολλά πράγματα λέγεται πως η θεωρία από την πράξη διαφέρουν θεαματικά. Το ίδιο ισχύει βέβαια πολύ περισσότερο για τις κοσμοθεωρίες και τις πεποιθήσεις. Σε πάρα πολλές περιπτώσεις οι θεωρητικές κατασκευές που προπαγανδίζονται στις σκέψεις του κόσμου περιγράφουν επίγειους παραδείσους στους οποίους θα ζήσουν απολαμβάνοντας την ευημερία και την ευτυχία όσοι αποφασίσουν να τις ασπασθούν. Σε πολύ μεγάλο βαθμό το ίδιο ισχύει και σε κάποιες θρησκείες. Ιδιαίτερα για το Ισλάμ, που ξεπερνάει τα όρια της πίστης και καλύπτει ολόκληρη την κοινωνία και την πολιτική πρακτική.

Ο ισλαμικός πολιτισμός επεκτείνεται ουσιαστικά σε δύο περιόδους. Εκείνη των πρώτων  «αποκαλύψεων», την περίοδο δηλαδή που ο Προφήτης και οι ακόλουθοί του είχαν μετακινηθεί και ζούσαν στη Μεδίνα, και τη δεύτερη, όταν δηλαδή επιστρέφει θριαμβευτής στη Μέκκα, συνεχίζονται οι θεϊκές «αποκαλύψεις» κι αρχίζουν οι κατακτήσεις των δυνάμεων του Ισλάμ. Στην πρώτη περίοδο το κίνημα ήταν ακόμη μικρό και αδύναμο. Και είχε μεγάλη ανάγκη από συμμάχους κι από την ανοχή των αντιπάλων του. Γι’ αυτό οι διδασκαλίες αυτής της περιόδου είναι περισσότερο φιλειρηνικές, διαλλακτικές και περισσότερο ανθρωπιστικές. Μεγάλο μέρος του πολιτισμού του Ισλάμ, όπως έφθασε μέχρι τις ημέρες μας, εδράζεται στις αρχές που αναπτύχθηκαν τα χρόνια εκείνα. Οι εξαγγελίες για ταπεινότητα, ειρήνη, αδελφική αγάπη και ισότητα ανάμεσα σε άνδρες και γυναίκες αλλά κι ανάμεσα σε διαφορετικές κοινωνικές τάξεις προέρχονται από τις διδασκαλίες εκείνης της εποχής.

Μετά την κυριαρχία του Προφήτη σε ολόκληρη την Αραβική Χερσόνησο, το μήνυμα του Ισλάμ έγινε πιο κυρίαρχο, πιο απόλυτο και πιο σκληρό και βάναυσο. Οι τιμωρίες έγιναν περισσότερο άγριες, οι ποινές για τους άπιστους και για όσους εγκαταλείπουν την πίστη έγιναν θανατηφόρες, ενώ τα πολιτιστικά ίχνη της παρουσίας του έγιναν λιγότερο αξιοπρόσεκτα και σχεδόν ανύπαρκτα όπου δεν υπήρχε χλιδή και πλούτος.

Γι’ αυτό καθιερώθηκε από τότε στη διδασκαλία του Κορανίου αλλά και στις ερμηνείες των Χαντίντ η αρχή της αντικατάστασης. Δηλαδή οι νεότερες διδασκαλίες να υπερισχύουν, όπου υπήρχε ενδεχομένως αντίφαση, των παλαιοτέρων. Με τον τρόπο αυτόν καλύφθηκαν για τους πιστούς οι αντιφάσεις των παραδόσεων του Ισλάμ και μπορούν να εξηγηθούν πολλά πράγματα που εκ πρώτης όψεως μπορεί να δείχνουν ακατανόητα. Το Ισλάμ λ.χ. είναι μια θρησκεία που αναφέρεται ουσιαστικά σε κατοίκους μεγάλων αστικών κέντρων. Σταδιακά όμως απευθύνθηκε σε ανθρώπους της υπαίθρου και των αγροτικών περιοχών. Μίλησε για την ισότητα και τον απόλυτο σεβασμό των γυναικών. Κατέληξε όμως στην πράξη σε μια φανατικά ανδροκρατούμενη κοινωνία και με τις γυναίκες περιθωριοποιημένες και «αόρατες». Η μόρφωση αποτελούσε από την αρχή βασική αξία των μουσουλμανικών κοινωνιών. Με τα χρόνια και τους αιώνες όμως αυτό ατόνησε και κατέληξε σε μια θρησκεία που απευθύνεται σε ελάχιστα μορφωμένους οπαδούς.

Σε µια εξαιρετικά προσεγµένη µελέτη των βασικών κατευθύνσεων του ισλαµικού πολιτισµού, όπως αυτός διδάχθηκε από το Κοράνι και τα Χαντίντ (ιερές παραδόσεις), ο καθηγητής Κυριάκος Θ. Νικόλαος – Πατραγάς («Προλεγόµενα Αραβοϊσλαµικού Πολιτισµού». Λειµών, 2016) παρουσιάζει όλο το βάθος αυτών των αντιλήψεων και αρχών. Η πράξη όµως της εφαρµογής τους στον κόσµο, αυτονόητα προβάλλει όλες τις συνακόλουθες αντιφάσεις. Οπως πολλές άλλες κοσµοθεωρίες έτσι και το Ισλάµ δεν µπόρεσε να αποφύγει την ουσιαστική διάβρωση πολλών αρχών του από τα χρόνια που βρέθηκε στην εξουσία και χρειάσθηκε να κάνει καθηµερινή πράξη τα πιστεύω του…