Σοφοκλέους, «Φιλοκτήτης»

Το καλοκαίρι του 1977 το Εθνικό Θέατρο παρουσιάζει στην Επίδαυρο τον «Φιλοκτήτη» του Σοφοκλή, με σκηνοθέτη και πρωταγωνιστή τον μέγιστο Αλέξη Μινωτή. Σε μετάφραση του Τάσου Ρούσσου, σκηνικά του Βασίλη Βασιλειάδη, κοστούμια του Αντώνη Φωκά, μουσική του Θόδωρου Αντωνίου. Συμπρωταγωνιστές του Μινωτή, ο Στέλιος Βόκοβιτς (Οδυσσέας) και ο Αλέξανδρος Αντωνόπουλος (Νεοπτόλεμος). Ο Μινωτής έπλασε έναν αξέχαστο σοφόκλειο ήρωα στην ιστορία της αναβίωσης του αρχαίου θεάτρου από το σύγχρονο υποκριτικό ιδίωμα.

Εγραφα τότε στην κριτική μου στο «ΒΗΜΑ», με τίτλο «Ο ήρωας ως σκεύος εκλογής»: «Εχει υποστηριχθεί συχνά πως το κεντρικό θέμα του “Φιλοκτήτη” είναι το χάσμα ανάμεσα στις γενιές και εντοπίζεται στη σύγκρουση του Οδυσσέα με τον Νεοπτόλεμο. Πράγματι, υπάρχει αυτό το θέμα, αλλά νομίζω πως δεν είναι δεσπόζον. Η σύγκρουση ανάμεσα στον ρεαλιστή και ορθολογιστή Οδυσσέα, που υπερασπίζεται την αποτελεσματικότητα του λόγου (ανεξάρτητα, αν είναι φορέας της πειθούς ή του Δόλου) και στον ρομαντικό Νεοπτόλεμο, που υπερασπίζεται την πράξη, το ήθος ή, καλύτερα, ταυτίζει την πράξη με τον λόγο, είναι παράγωγο θέμα. Το ουσιώδες είναι το θέμα του Φιλοκτήτη.

Αν διερευνήσουμε σωστά αυτό το θέμα, τότε με έκπληξή μας θα δούμε πως ο “αντιπαθής” Οδυσσέας λειτουργεί ορθότερα μέσα στη διαδικασία του μύθου και ο “συμπαθής”, για το σύγχρονο τουλάχιστον κοινό, Νεοπτόλεμος είναι μονοσήμαντος και απλοϊκός.

Βαθύ θεϊκό σχέδιο

Η ανάγνωση πρέπει να γίνει πρισματική, να αναλυθούν όλες οι κάθοδοι και οι άνοδοι του θεματικού υλικού και να βρεθεί το ορθόκεντρο του όλου συστήματος. Οταν πέθανε ο Ηρακλής, ξεσκίζοντας τις σάρκες του, κολλημένες πάνω στο πουκάμισο του Νέσσου, έρμος και αβοήθητος, βρέθηκε ένας νέος άνθρωπος να τον σπλαχνιστεί και να τον απαλλάξει από την οδύνη πριν από τον θάνατο: ο Φιλοκτήτης. Ως αντίδωρο ο ημίθεος χάρισε τα όπλα του στον ελεητικό συνάνθρωπο. Αυτή η χάρη, όμως, εξυπηρετούσε ένα βαθύ θεϊκό σχέδιο. Βαθύ μέσα στον χρόνο. Ο Φιλοκτήτης, άθελά του και αγνοώντας, αναλάμβανε μιαν αποστολή. Αυτά τα όπλα ήταν προορισμένα να πάρουν την Τροία. Μέσα στον μυθικό μακρόκοσμο ο Φιλοκτήτης είναι ένα σκεύος εκλογών, στον ανθρώπινο, όμως, μικρόκοσμο ακολουθεί την πορεία ενός παρία. Στο ταξίδι για την Τροία οι Ελληνες, με επικεφαλής τους Ατρείδες και με συμβουλή του Οδυσσέα, εγκαταλείπουν τον Φιλοκτήτη στη Λήμνο, έρημο τότε νησί, γιατί δαγκωμένος από κακό φίδι αφορμίζει και είναι αποκρουστικός.

Εδώ βρίσκεται το μεγαλειωδώς τραγικό παιχνίδι. Ο Φιλοκτήτης τη μια φορά για το ΚΟΙΝΟ ΚΑΛΟ ως άνθρωπος απομονώνεται, την άλλη ως σκεύος εκλογής, πάλι για το ΚΟΙΝΟ ΚΑΛΟ, ανακαλείται. Βέβαια, ο Φιλοκτήτης δεν είναι αθώος. Η αρρώστια του δεν είναι ένα τυχαίο γεγονός. Καταπάτησε ιερό χώρο και το δάγκωμα του φιδιού ήταν μια ιερή νόσος – τιμωρία. Η εμπλοκή του σε μία ασέβεια δεν τον αποδεσμεύει από τη λειτουργική του θέση σε ένα άλλο θείο σχέδιο. Ο άνθρωπος που έχει επιλεγεί για να διεκπεραιώσει το μακροπρόθεσμο σχέδιο είναι ένας ανόσιος που παραλίγο να εμποδίσει το ίδιο αυτό σχέδιο να αναπτυχθεί. Πράγματι, η εγκατάλειψή του στη Λήμνο, χωρίς να παύει να είναι μια απάνθρωπη πράξη, είχε μια μείζονα αναγκαιότητα: παρεμπόδιζε την επικοινωνία των Ελλήνων με το θείο, ήταν μόλυσμα. Ο ίδιος δηλαδή άνθρωπος έλυνε την περιπέτεια της Τροίας και συνεργούσε να μην εξελιχθεί αυτή η περιπέτεια.

Δεν παραγνωρίζω το καθαρά ανθρώπινο επίπεδο της τραγωδίας. Εκεί ο Φιλοκτήτης εμφανίζεται ως ένας μοναδικά αξιοπρεπής άνθρωπος που φτάνει ως την απόλυτη άρνηση. Φέρνει μόνος του το πάθος γεμάτος εγκαρτέρηση, αλλά και μίσος απέραντο για κείνους που παγίδεψαν τη ζωή του. Από αυτόν τον αγέρωχο άνδρα γοητεύεται ο Νεοπτόλεμος και ριψοκινδυνεύει τη ρήξη με την ιστορία, στην οποία έχει ταχθεί συνδημιουργός.

Οργανο του θείου

Δεν ξέρω πόσο πρωτότυπη είναι η ανάγνωση που προτείνω, νομίζω, όμως, πως αναδύεται μέσα από το κείμενο κατά τρόπο υποχρεωτικό. Το θείο κάνει τις επιλογές του έξω από την ιστορία, σε ανύποπτο χρόνο υποδείχνει ένα όργανο που θα υπηρετήσει την οικονομία της ανθρώπινης ιστορίας που την εγγυάται. Αξιοσημείωτο στον “Φιλοκτήτη” είναι το γεγονός πως η αποκάλυψη του σχεδίου και η υπόδειξη του οργάνου γίνεται από τον μάντη Ελενο, γιο του Πρίαμου, δηλαδή από ένα άλλο όργανο που ανήκει στον εχθρό! Αξιοσημείωτη, εξάλλου, είναι και η πρόνοια να αποσβεστεί η παρεμπίπτουσα ασέβεια του Φιλοκτήτη: πριν πάει στη Τροία θα θεραπευτεί από τη μολυσματική πληγή του. Εν ονόματι της μεγαλύτερης ωφέλειας θα συγχωρεθεί η μικρότερη ύβρις.

Μέσα σ’ αυτή τη θεϊκή πλεκτάνη σπαρταράει ένα ανθρώπινο πλάσμα – μισεί, ικετεύει, οργίζεται, δίνεται, εμπιστεύεται, πλανάται, αξιώνεται μιαν απελπισμένη μοναξιά, αποκρούει την υποταγή και τον συμβιβασμό, λαχταράει το μερίδιό του στην κοινή ευτυχία. Είναι προορισμένος να γίνει ήρωας και να δικαιώσει θεσμούς και φορείς που τον ταπείνωσαν. Πρέπει να αναλάβει έναν ρόλο που θα απεχθανόταν σε άλλους.

Στο ανθρώπινο επίπεδο η συμπεριφορά του Οδυσσέα είναι πρόστυχη, κι όμως εξυπηρετεί το σχέδιο, ενώ η φιλάνθρωπη στάση του Νεοπτόλεμου, που κερδίζει την κατάφασή μας, όταν πάει να οδηγήσει την πλοκή σε κάποιο σημείο κοντινό στην καρδιά μας, ανακόπτεται από την επιφάνεια του Ηρακλή που αποκαθιστά τη συνέχεια της θεϊκής ροής. Ο Φιλοκτήτης έχει επιλεγεί, ερήμην, να αναιρέσει τον εαυτό του και την ιστορία του.

Το εύρημα του ύπνου

Υπάρχει μια αριστουργηματική σκηνή στο έργο. Ο ύπνος που παίρνει τον Φιλοκτήτη πάνω στο λογείο ύστερα από έναν παροξυσμό της αρρώστιας του. Αφήνω, όχι χωρίς θαυμασμό, τη διαπίστωση για τις γνώσεις του Σοφοκλή πάνω στην ιατρική και την παθολογία (εξάλλου και η έντονη εριστικότητα του ήρωα δεν είναι άσχετη από τη φύση μιας χρόνια αρρώστιας), αφήνω το γεγονός πως αυτός ο ύπνος είναι ένα εκπληκτικό εύρημα εκμετάλλευσης του κενού θεατρικού χρόνου. Μένω στην παρατήρηση πως με την ευκαιρία του ύπνου για πρώτη φορά ο Νεοπτόλεμος και ο Χορός των Ναυτών έχουν ελεύθερο χρόνο να συνωμοτήσουν για την τύχη του. Να ‘ναι αυτή η σκηνή μια υπόμνηση του Σοφοκλή για τη μεγάλη συνωμοσία των θεών και τον μεγάλο ύπνο της ανθρώπινης ζωής;

Ο Σοφοκλής δεν είναι εκείνος που έγραψε τον απάνθρωπο Πρόλογο στον “Αίαντα”, όπου η Αθηνά, μπρος στα έκπληκτα μάτια του Οδυσσέα, “παίζει” με έναν βυθισμένο στον ύπνο της μανίας Αίαντα;

Ο κ. Μινωτής στην Επίδαυρο έπλασε έναν αξέχαστο Φιλοκτήτη, εννοώ τον ήρωα. Πιστός πάντα στην τεχνοτροπία του εξόγκωσε, δίχως να φύγει από τη ρεαλιστική γραμμή, τις “ανωμαλίες” του χαρακτήρα του, τον έπλασε εριστικό, πεισματάρη, μνησίκακο, αλλά και βαθιά τραυματισμένο, σχεδόν παραπονεμένο παιδί, απελπιστικά θεομόναχο. Δύσπιστο και καχύποπτο και πάλι έτοιμο να παραδοθεί στην πρώτη θωπεία. Μόνο ο κ. Μινωτής σήμερα στην Ελλάδα μπορεί να παίξει έτσι αυτόν τον ρόλο».