Τέλος εποχής;

Οι όψιμοι «τουρκολόγοι» ίσως πρέπει να το ξανασκεφθούν, το πολιτικό τέλος του Ερντογάν δεν έχει έρθει ακόμη. Ναι, ήταν πολιτικός σεισμός αυτό που συνέβη την περασμένη Κυριακή αλλά είναι ένα μόνο στάδιο από τα πολλά που πρέπει να διανυθούν για να αποδομηθεί ένα καθεστώς που έχει βάθος εικοσαετίας και οικοδομήθηκε με στόχο την εδραίωσή του. Προφανώς η λαϊκή βούληση θα μπορούσε να το ανατρέψει αν μεταμορφωνόταν σε τσουνάμι. Αλλά πότε; Εκλογές η Τουρκία δεν θα έχει πριν από το 2028.

Ο σκεπτικισμός μου οφείλεται στην πικρή ανάμνηση των γεγονότων του Γκεζί το 2013, όταν διαδηλώσεις μαζικές ξέσπασαν όχι μόνο στην Κωνσταντινούπολη αλλά και σε άλλα αστικά κέντρα. Και τότε η «άλλη Τουρκία» εξεγέρθηκε εις μάτην. Και πιο πρόσφατα, στις περσινές προεδρικές εκλογές, όλες οι αντιερντογανικές δυνάμεις συσπειρώθηκαν, για να αποτύχουν πάλι. Θα χρειαστεί επομένως πολύ μεγάλη προσπάθεια και ενότητα για να χτιστεί μια πλειοψηφία που να απειλήσει το ΑΚΡ. Ο αέρας της νίκης των δημοτικών εκλογών σίγουρα μπορεί να συμβάλει σε αυτό.

Στο άλλο στερεοτυπικό ερώτημα «τι σημαίνει η ήττα του Ερντογάν για την εξωτερική πολιτική της Τουρκίας» η απάντηση θα μπορούσε να είναι απλώς «τίποτε», αλλά ας επιχειρήσουμε μια πιο αναλυτική προσέγγιση. Στην εικοσαετία που βρίσκεται στην εξουσία, η διακυβέρνηση Ερντογάν με πολύ καλό σχεδιασμό έκανε μια τομή στις εξωτερικές σχέσεις της Τουρκίας. Τη μετέβαλε από μια δύναμη προσηλωμένη στο status quo της Λωζάννης σε δύναμη αναθεωρητική. Αυτό οφείλεται σε τρεις κυρίως λόγους:

Στη διάθεση των ισλαμιστών να διαρρήξουν την κεμαλική συνέχεια που εκπορευόταν από το δόγμα Ατατούρκ, «ειρήνη στην πατρίδα, ειρήνη στον κόσμο», στην αλλαγή των διεθνών συνθηκών με την ανατροπή του διπολισμού και στον αντιδυτικισμό τόσο του ίδιου του Ερντογάν όσο και των βασικών  συνεργατών του. Δεν πιστεύουν και δεν εμπιστεύονται τους δυτικούς θεσμούς και ως εκ τούτου εφαρμόζουν μια εξωτερική πολιτική πολυδιάστατη, με επιδίωξη προνομιακής περιφερειακής θέσης, έντονη καλλιέργεια των θρησκευτικών δεσμών και των ισλαμικών δικτύων, ενίσχυση της αμυντικής ικανότητας.

Ο «αιώνας της Τουρκίας» δεν είναι απλώς ένα σύνθημα που καλλιεργείται σαν «όπιο του λαού». Είναι ιδεολογία που εκπορεύθηκε από το ΑΚΡ αλλά διαπερνά όλο το πολιτικό φάσμα. Ας μην έχουμε λοιπόν ψευδαισθήσεις, η αναθεωρητική προσέγγιση της «μεγάλης Τουρκίας» δεν θα εγκαταλειφθεί ακόμα και αν υπάρξει εναλλαγή στην εξουσία. Το μετακεμαλικό μπλοκ – σχηματικά ας το ονομάσουμε έτσι – δεν μπορεί να επιστρέψει στην προ Ερντογάν κατάσταση απεμπολώντας ένα αφήγημα που διεγείρει και συσπειρώνει τις μάζες.

Επιπλέον, αυτό το μπλοκ δεν μπορεί να αγνοήσει την κοινωνική πλειοψηφία που απελευθερώθηκε χάρη στον Ερντογάν ως προς την ισλαμική της ταυτότητα. Το ποτάμι με άλλα λόγια δεν γυρίζει πίσω. Ολες οι πρόσφατες εκλογικές αναμετρήσεις αναδεικνύουν μια διχοτόμηση, σχεδόν 50-50, της τουρκικής κοινωνίας. Η επιτυχία του μετώπου της αντιπολίτευσης θα κριθεί από το εάν θα μπορέσει να γεφυρώσει αυτό το χάσμα, να εκφράσει την πολυπρόσωπη μοντέρνα Τουρκία που υπάρχει και εκπλήσσει με την πρωτοποριακή της έκφραση χωρίς να αποξενώσει τις συντηρητικές, θρησκευόμενες μάζες που ενδιαφέρονται περισσότερο για τη θρησκεία παρά για τη δημοκρατία. Και είναι έτοιμες να πολεμήσουν για την πίστη τους συνδυάζοντας θρησκευτικό και εθνικιστικό φανατισμό, ένα μείγμα πολύ επικίνδυνο.

Η Ινώ Αφεντούλη είναι εκτελεστική διευθύντρια του Ινστιτούτου
Διεθνών Σχέσεων