Ο απόηχος μιας ιστορικής εκλογικής ανατροπής

Το βράδυ της 31ης Μαρτίου μεγάλο μέρος των ψηφοφόρων της αντιπολιτεύσεως δυσκολευόταν να πιστέψει τα αποτελέσματα τα οποία υπερέβαιναν τις προσδοκίες και των πλέον αισιοδόξων. Η διάψευση των δημοσκοπήσεων κατά τις διπλές εκλογές του Μαΐου 2023 είχε συμβάλει να μη ληφθούν σοβαρά υπ’ όψιν τα ευοίωνα μηνύματα από τις τελευταίες δημοσκοπήσεις και να εμπεδωθεί κλίμα αισιοδοξίας. Τα οριστικά αποτελέσματα, ωστόσο, έδωσαν στη νίκη της αντιπολιτεύσεως ιστορικές διαστάσεις. Δεν ήταν απλώς η εκ νέου απώλεια των μητροπολιτικών δήμων της Κωνσταντινουπόλεως και της Αγκύρας με ανέλπιστα μεγάλη διαφορά υπέρ των νυν δημάρχων Εκρέμ Ιμάμογλου και Μανσούρ Γιαβάς. Ηταν η πρώτη φορά από τις βουλευτικές εκλογές του 1977, εδώ και περίπου μισόν αιώνα, που το Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα (Cumhuriyet Halk Partisi – CHP) συγκέντρωσε με 37,77% τη σχετική πλειοψηφία σε οποιαδήποτε εκλογική αναμέτρηση. Ηταν επίσης η πρώτη φορά από την ίδρυσή του το 2001, που το κυβερνών Κόμμα Δικαιοσύνης και Αναπτύξεως (Adalet ve Kalkınma Partisi – ΑΚΡ) με 35,49% δεν συγκέντρωσε τη σχετική πλειοψηφία σε εκλογές στις οποίες συμμετείχε. Σημαντικό μέρος των ψηφοφόρων του κυβερνώντος κόμματος κινήθηκαν προς τρεις κατευθύνσεις. Ενα μέρος επέλεξε την αποχή, συμβάλλοντας στην πτώση της συμμετοχής στις εκλογές στο 78% από 87% κατά τις περυσινές εκλογές. Ενα άλλο μέρος υποστήριξε το ισλαμιστικό Νέο Κόμμα Ευημερίας του Φάτιχ Ερμπακάν, το οποίο με 6,49% ανεδείχθη σε έναν από τους μεγάλους κερδισμένους των εκλογών. Κάποιοι άλλοι προτίμησαν να υποστηρίξουν τους υποψηφίους του CHP συμβάλλοντας στην εντυπωσιακή τους εκλογική επίδοση. Η τελευταία ενισχύθηκε και από την άρνηση των ψηφοφόρων των κομμάτων της ελάσσονος αντιπολιτεύσεως να υποστηρίξουν τους δικούς τους υποψηφίους. Η πλειονότητα των ψηφοφόρων του δεξιού «Καλού Κόμματος» (İΥİΡ) και του φιλοκουρδικού Κόμματος Ισότητος και Δημοκρατίας των Λαών (DEM) προτίμησαν να εκδηλώσουν την έντονη δυσαρέσκειά τους για την κυβερνητική πολιτική στηρίζοντας τους υποψηφίους του CHP.

Ποια είναι τα περιθώρια αντιδράσεως του προέδρου της Τουρκίας στην πρωτοφανή εκλογική αποτυχία; Πρώτον, θα μπορούσε να αναζητήσει αποδιοπομπαίο τράγο στο πρόσωπο του υπουργού οικονομίας Μεχμέτ Σιμσέκ. Ο διορισμός Σιμσέκ μετά τη νίκη στις περυσινές προεδρικές εκλογές συνδεόταν με την προσπάθεια αποκαταστάσεως του κλίματος εμπιστοσύνης στις διεθνείς αγορές και επιστροφής στη δημοσιονομική ορθοδοξία. Το ρίσκο της απομακρύνσεώς του επομένως θα ήταν πολύ μεγάλο. Δεύτερον, είναι πιθανόν να οξυνθούν οι αυταρχικές τάσεις της κυβερνήσεως. Αξίζει να θυμηθεί κανείς τις δικαστικές περιπέτειες του Εκρέμ Ιμάμογλου μέχρι να οριστικοποιηθεί ότι δεν θα ήταν υποψήφιος κατά τις περυσινές προεδρικές εκλογές.

Η πιθανή απόρριψη της εφέσεως με την οποία ο Εκρέμ Ιμάμογλου προσέφυγε εναντίον της δικαστικής αποφάσεως η οποία μεταξύ άλλων στερούσε και τα πολιτικά του δικαιώματα θα μπορούσε να πυροδοτήσει μείζονα πολιτική κρίση, δεδομένης και της ανανεώσεως της λαϊκής εμπιστοσύνης στο πρόσωπό του. Τρίτον, θα μπορούσε να αναζωπυρωθεί η συζήτηση για την αναθεώρηση του Συντάγματος. Ο ίδιος ο πρόεδρος Ερντογάν είχε εισηγηθεί το 2017 την αναθεώρηση του Συντάγματος με σκοπό την εισαγωγή προεδρικού συστήματος. Η συγκέντρωση όλων των εξουσιών στο πρόσωπο του προέδρου δικαιολογείτο με το επιχείρημα ότι θα βελτιωθεί η ταχύτητα και η ποιότητα των κυβερνητικών αποφάσεων. Η προοπτική, ωστόσο, επικρατήσεως της αντιπολιτεύσεως κατά τις επόμενες προεδρικές εκλογές θα ευνοούσε μια στροφή 180 μοιρών, δεδομένου και του ότι η αντιπολίτευση έχει εκφρασθεί υπέρ της επαναφοράς του κοινοβουλευτικού συστήματος. Τέταρτη επιλογή θα μπορούσε να είναι η κήρυξη προώρων προεδρικών και βουλευτικών εκλογών, μολονότι οι επόμενες εκλογές προγραμματίζονται για τον Μάιο του 2028. Αυτή θα ήταν μια κίνηση υψηλού πολιτικού ρίσκου για την κυβέρνηση, θα δυσχέραινε όμως την εμπέδωση των πολιτικών κερδών του CHP, την κοινή συναινέσει προεδρική υποψηφιότητα Ιμάμογλου και θα ήρε το συνταγματικό κώλυμα για μία εκ νέου υποψηφιότητα του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν.

Ο Ιωάννης Ν. Γρηγοριάδης είναι αναπληρωτής καθηγητής του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Μπίλκεντ και επικεφαλής του Προγράμματος Τουρκίας στο Ελληνικό Ιδρυμα Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ)