«Πολλές σειρές προσομοιάζουν {LF}ή προσποιούνται, αλλά δεν είναι ντοκιμαντέρ»

Το ταξίδι, η μουσική, ο μύθος, ο χορός, ο κόσμος. Αυτός είναι ο προορισμός των «Ελλήνων δρώμενα», της σειράς ντοκιμαντέρ του Αντώνη Τσάβαλου, που επέστρεψε για ενδέκατο κύκλο επεισοδίων στην ΕΡΤ3. Η εκπομπή ερευνά και αποκαλύπτει το πολιτισμικό γίγνεσθαι της χώρας μας, φωτίζοντας κάθε φορά τον τόπο, τους ανθρώπους και τις ιστορίες τους. Ο Αντώνης Τσάβαλος, με μεγάλη εμπειρία στην παραγωγή και τη σκηνοθεσία ντοκιμαντέρ τέχνης για τη μικρή και τη μεγάλη οθόνη, στο «Ελλήνων δρώμενα» επιλέγει μια κινηματογραφική προσέγγιση σε κάθε επεισόδιο, δίνοντας έμφαση στην άμεση και αυθεντική καταγραφή της κάθε πτυχής της παράδοσής μας. Με αφορμή τη νέα σεζόν της εκπομπής, ο εμπνευστής της μίλησε στα «Πρόσωπα».

Θέλω να σας γυρίσω πίσω στον χρόνο, στην εκκίνηση του «Ελλήνων δρώμενα». Τι σας ενέπνευσε να στήσετε αυτήν την εκπομπή;

Η εκπομπή ξεκίνησε το 2007-2008, σχεδόν μαζί με την οικονομική κατάρρευση, που συνάμα ήταν κατά τη γνώμη μου και κατάρρευση αξιών, πολιτισμική δηλαδή παρακμή. Και ήταν ολοφάνερη τότε και στο τηλεοπτικό τοπίο. Μέχρι τότε σκηνοθετούσα θέματα τέχνης και πολιτισμού, με ανθρώπους της «διανόησης» και του «πνεύματος» όπως λέμε, κυρίως σε μια από τις ελάχιστες πολιτιστικές εκπομπές της τηλεόρασης, στο «Παρασκήνιο». Εκεί, στη φάση της παρακμής, που η τηλεοπτική της πλευρά φαίνεται να μας ξανάρχεται, σκέφτηκα να δημιουργήσω μια σειρά που θα «ακουμπάει» στην πραγματικότητα και στο ουσιώδες κέντρο του πολιτισμού μας, με μια άλλη οπτική. Με πρωταγωνιστές τους «αφανείς» και όχι τους επιφανείς, ανθρώπους, κυρίως της υπαίθρου, όπου θα αντλώ τη σοφία τους κι ας μην έχουν γράψει ούτε μία λέξη, όπως λέει κι ο ποιητής, τοποθετημένη στο περιβάλλον τους, στα δρώμενά τους. Με τη γλώσσα και τη γραφή του κινηματογράφου, ενταγμένη στο τηλεοπτικό περιβάλλον.

Ενδεκα κύκλους αργότερα, πόσο έχει ωριμάσει η εκπομπή πλέον;

Περνώντας τα χρόνια, ωριμάζουμε, αν στοχεύουμε βέβαια στο μέλλον με αυτογνωσία. Ενας σοβαρός λόγος, ο οποίος με κάνει μάλιστα να λαχταρίζω, είναι η συναίσθηση της ευθύνης που νιώθω απέναντι στις «διθυραμβικές» κρίσεις σημαντικών ανθρώπων και των τηλεθεατών. Κι έτσι μονίμως αγωνίζομαι, με μελέτη και με νέους τρόπους έκφρασης, να αναβαθμίζω το πνευματικό κέντρο της εκπομπής. Νομίζω πλέον έχει βαθιά σύνδεση με τους τηλεθεατές της. Από το στάδιο της αποδοχής έχουμε εδώ και καιρό περάσει στο στάδιο της σταθερής σχέσης και διεπαφής με εκτίμηση. Μας αναζητούν με επιμονή και πίστη, τηλεθεατές, πολιτιστικοί οργανισμοί, πανεπιστήμια.

Στη φετινή σεζόν, τι θα δούμε;

Από τον «Ερωτόκριτο», σε μια σύγχρονη αναζήτησή του στη σημερινή Κρήτη, τον «καφενειακό» βίο ενός σπουδαίου κόσμου που χάνεται στα ιστορικά καφενεία της Λέσβου, τη διαδρομή καθιέρωσης του κλαρίνου στην Ηπειρο, που ήδη προβλήθηκαν, τις κερκυραϊκές χορωδίες, της Γραμπούσας το ακρωτήρι, τις λύρες του Πόντου, την «καρσάνικη» ομορφιά της Λευκάδας, έως τον ζεϊμπέκικο χορό… κ.ά., ένα ταξίδι στο πολιτισμικό γίγνεσθαι της χώρας μας με πρωταγωνιστές ανθρώπους και τόπους παρέα με μυθικούς προγόνους, εκεί που ανιχνεύεται χαρακτηριστικά η ανθρώπινη περιπέτεια, στο βάθος του χρόνου. Μία συναρπαστική ανθρωπογεωγραφία δηλαδή. Ενα μωσαϊκό του δημιουργικού παρόντος και του διαχρονικού πολιτισμικού γίγνεσθαι της χώρας μας, με μία επιλογή προσώπων – πρωταγωνιστών, γεγονότων και τόπων, έτσι ώστε να αναδεικνύεται και να συμπληρώνεται μία ζωντανή ανθολογία. Με ιστορίες, με μουσική και με εικόνες…

Η εκπομπή προβάλλεται στην κρατική τηλεόραση. Προσφέρει αυτή η επιλογή μία ασφάλεια από τη δαμόκλειο σπάθη της τηλεθέασης;

Με βεβαιότητα. Ειλικρινά, ποτέ δεν με απασχόλησε η τηλεθέαση με τον τρόπο που τη «διαχειριζόμαστε» εμείς οι άνθρωποι της τηλεόρασης, παρά μόνο η ενστικτώδης επαφή που αντιλαμβάνομαι από τον κόσμο. Το εντυπωσιακό είναι πως έχει «γράψει» πολύ υψηλά νούμερα και ασυνήθιστα για την τυπολογία του πολιτιστικού ντοκιμαντέρ. Νομίζω πως ο ρόλος της δημόσιας τηλεόρασης είναι να μετράει με άλλου είδους μονάδες μέτρησης, με άλλους δείκτες την ωφελιμότητα των προγραμμάτων της. Με εκείνους που υπηρετούν τη γνώση και την εκπαίδευση. Η ΕΡΤ είναι η εθνική οπτικοακουστική βιβλιοθήκη μας. Αυτό οφείλει να κάνει, από τον σκοπό σύστασής της πρωτίστως, συνδυαστικά βεβαίως με αυτό που απλοϊκά λέμε ψυχαγωγία.

Στην ιδιωτική τηλεόραση θα μπορούσε να βρει θέση ένα πρόγραμμα όπως το «Ελλήνων δρώμενα»;

Στη σημερινή πραγματικότητα μοιάζει ακραίο. Ομως αυτό που ακούγεται παράτολμο είναι καμιά φορά πρωτοποριακό. Σε πολλές χώρες του κόσμου έχει προσπεραστεί η εποχή που διανύει σήμερα η ιδιωτική τηλεόραση στην Ελλάδα, με την παρουσία αυτού που λέγαμε παλαιότερα «υπόκοσμου» να πρωταγωνιστεί μέρα μεσημέρι. Πολλές «σφαίρες» του κόσμου μας έχουν τηλεοπτικούς σταθμούς υψηλού επιπέδου, με παραγωγή προγράμματος και στόχευση προαγωγής των ηθών και της γνώσης. Εδώ φτάνουν όλα αργά – πολύ παράξενο, σε σχέση με άλλες πτυχές της κοινωνίας μας – όταν βρισκόμαστε στο χείλος του γκρεμού και αλλάζουμε πορεία εξ ανάγκης, όχι με σχέδιο…

Η ελληνική τηλεόραση, γενικότερα, «αγαπάει» το ντοκιμαντέρ; Γιατί δεν το βλέπουμε συχνά στους δέκτες μας.

Τον τελευταίο καιρό υπάρχει μια μικρή τάση αύξησης ενδιαφέροντος από το σύνολο των τηλεοπτικών σταθμών. Η τάση αυτή είναι δυσανάλογη με το υψηλότερο ενδιαφέρον πολλών ανθρώπων που έχουν καταδείξει πλέον την εκτίμησή τους, τη στόχευσή τους και το ενδιαφέρον τους γι’ αυτό. Ελάχιστες σειρές αμιγούς ντοκιμαντέρ παράγονται σήμερα στην τηλεόραση. Εχουμε παρερμηνεύσει πολλές σειρές της τηλεόρασης, που προσομοιάζουν ή προσποιούνται, αλλά δεν συνιστούν και δεν υπηρετούν επ’ ουδενί τους κανόνες για το περιεχόμενο και τη μορφή του ντοκιμαντέρ. Αμιγώς ντοκιμαντέρ μόνο η ΕΡΤ νομίζω παράγει. Το στενάχωρο είναι ότι παράγονται ντοκιμαντέρ που δεν συμπληρώνουν με αρτιότητα τις προδιαγραφές του, αφού η αφηγηματική γλώσσα που χρησιμοποιούν είναι παρωχημένη κατά τη γνώμη μου. Ντοκιμαντέρ ονομάζονται και διάφορες «περαντζάδες» με σερνάμενους παρουσιαστές, αλλά είναι ρεπορτάζ με μιμητικό ύφος «περισπούδαστο».

Για πολλούς, η παράδοση μυρίζει ναφθαλίνη. Για εσάς που έχετε εντρυφήσει σε αυτήν, τι αντιπροσωπεύει;

Ο όρος παράδοση έχει αποχωριστεί από τη γενεσιουργό ερμηνεία του. Ετσι, αποφεύγω να τον χρησιμοποιώ συχνά. Διατυπώνεται σήμερα από πολλούς για να ερμηνεύσει ένα περιεχόμενο που είναι νεκρό και επιθυμούμε να αναστηθεί. Ισως η διατύπωση του συγγραφέα Rex Warner βοηθήσει να κατανοήσουμε καλύτερα και να δώσουμε τη δική μας απάντηση:«Ενα μέρος του παρελθόντος πεθαίνει κάθε στιγμή και η θνησιμότητά του μας μολύνει, αν προσκολληθούμε σ’ αυτό με υπερβολική αγάπη. Ενα μέρος του παρελθόντος μένει πάντα ζωντανό και κινδυνεύουμε καταφρονώντας τη ζωντάνια του». Βλέπουμε εδώ δύο διαστάσεις, δύο όψεις, πολλαπλούς χρόνους, παρελθόν, παρόν και μέλλον. Είναι φανερό ότι έτσι όπως έχει πορευθεί στη χρήση του ο όρος παράδοση, κάπου έχει στρεβλώσει. Αλλα λέει κι άλλα λέμε!

Στο σκηνοθετικό ενεργητικό σας, έχετε επεισόδια του ιστορικού «Παρασκηνίου» της ΕΡΤ. Θεωρείτε ότι λείπει μια τέτοια εκπομπή από την τηλεόραση σήμερα;

Είναι ολοφάνερο ότι δεν υπάρχει σήμερα κάτι ισάξιο και ανανεωμένο σύγχρονα στο είδος του. Και λείπουν και οι πνευματώδεις προσωπικότητες που το δημιούργησαν. Ο Λάκης Παπαστάθης (που μας αποχαιρέτησε οριστικά) και ο Τάκης Χατζόπουλος. Αυτή η εκπομπή διαμόρφωσε έναν τρόπο σκέψης και «γραφής». Εχω τις ομορφότερες αναμνήσεις από την εποχή εκείνη. Βαθιάς και αληθινής δημιουργικής έντασης στιγμές, για τα ουσιώδη, για εστίαση του φακού στο βάθος και όχι στην επιφάνεια. Αυτή τη δημιουργική ένταση επιδιώκω και σήμερα, νιώθοντας μια ευθύνη από τη θέση μου προς εκείνους που απευθύνομαι.