Οι ελληνοτουρκικές σχέσεις και το μέλλον

Με το να έχουν περιοριστεί οι εντάσεις μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας επιχειρούνται προβλέψεις για τις πιθανές μελλοντικές εξελίξεις. Αλλοι είναι απαισιόδοξοι και άλλοι επιφυλακτικά αισιόδοξοι. Το παρόν όμως δεν σκιαγραφείται επαρκώς και αυτή η ανεπάρκεια μπορεί τελικά να επηρεάσει και το μέλλον, το οποίο προσπαθούμε να προβλέψουμε. Π.χ., δεν έχει αποσαφηνιστεί το «τι θέλει η Τουρκία» επειδή τα μηνύματα από την άλλη πλευρά είναι αντιφατικά και συγκεχυμένα.

Είναι τρεις οι πηγές των μηνυμάτων σχετικά με την Ελλάδα, αλλά δεν έχουν όλες την ίδια βαρύτητα. Η πρώτη πηγή είναι αυτή που «ακούγεται» περισσότερο στην Ελλάδα αλλά και αυτή που είναι το λιγότερο σημαντική: το τι λένε ορισμένοι «παράγοντες» – απόστρατοι στρατιωτικοί, εθνικιστές δημοσιογράφοι και πολιτικοί κ.ά. Αυτοί εκφράζουν τα γνωστά εθνικιστικά αισθήματα: την εθνική αυταρέσκεια, την ξενοφοβία και τα οράματα επεκτατισμού.

Η δεύτερη πηγή είναι η επίσημη που ακούγεται στον δημόσιο χώρο. Βασικά είναι μια ρητορεία για ένα εσωτερικό ακροατήριο και ένας πολιτικός λόγος που απευθύνεται σε ένα διεθνές περιβάλλον. Αλλά δεν ξέρουμε, π.χ., όταν ο Ρ.Τ. Ερντογάν απειλεί με χρήση βίας α) αν εννοεί αυτά που λέει, β) αν πιέζεται από τους συμμάχους του και τους υποστηρικτές του και επιλέγει αυτήν την τακτική ή γ) αν εκφοβίζει για να επιτύχει ορισμένους στόχους – απέναντι στην Ελλάδα ή/και τη Δύση. Ανεξάρτητα όμως από τα όποια κίνητρα, αυτές οι συμπεριφορές δεν βλάπτουν την Ελλάδα, αλλά τουναντίον την ωφελούν: μπορεί η Ελλάδα να παρουσιάσει την Τουρκία ως μια επιθετική και αναθεωρητική δύναμη που δεν σέβεται το διεθνές δίκαιο.

Η Ελλάδα όντως εκθέτει αυτή την τουρκική ρητορεία. Αυτός είναι ο εύκολος δρόμος! Αλλά υπάρχει και η διεθνής πολιτική επιχειρηματολογία της Τουρκίας, η τρίτη πηγή μηνυμάτων που δεν εμπεριέχουν τις αδυναμίες και την αφέλεια του «αρχηγού». Αυτές οι θέσεις υποστηρίζονται από διπλωμάτες, είναι επεξεργασμένες και διαχρονικές και δεν είναι εξίσου ευάλωτες.

Αυτές οι θέσεις της Τουρκίας είναι μεν γνωστές στους χώρους της ελληνικής διπλωματίας, αλλά δεν είναι ευδιάκριτες στην κοινή γνώμη. Και αυτή η κατάσταση είναι η «αχίλλειος πτέρνα» της ελληνικής πλευράς: ο ελλιπώς ενημερωμένος πολίτης πιστεύει ότι η Τουρκία σε όλα τα θέματα πάντα έχει απόλυτο άδικο και ως συνέπεια (ο πολίτης) δεν ανέχεται τον οποιονδήποτε συμβιβασμό ή κάποια υπαναχώρηση από τις μαξιμαλιστικές θέσεις που αναπαράγονται στην κοινή γνώμη. Η δε επανάληψη των στερεοτύπων σχετικά με τις δήθεν «θέσεις της Τουρκίας» περιορίζει τη διαπραγματευτική δυνατότητα της ελληνικής διπλωματίας.

Θα δώσω δύο παραδείγματα. Η Τουρκία δεν υποστηρίζει ότι ορισμένες βραχονησίδες είναι τουρκικές. Ξέρει, π.χ., ότι η Ελλάδα θα υποστηρίξει ότι η Τουρκία αποποιήθηκε τα δικαιώματά της πέραν των τριών ναυτικών μιλίων στο Αιγαίο. Λέει ότι «δεν ξέρει σε ποιον ανήκουν» οι νησίδες εφόσον η Ελλάδα δεν μπορεί να υποστηρίξει την κυριαρχία τους με μια διεθνή σύμβαση. Αρα, λέει, ορισμένες βραχονησίδες είναι γκρίζες, δεν λέει ότι είναι κόκκινες. Προτείνει, με άλλα λόγια, έναν «διακανονισμό» – θέση που ηχεί λογική σε πολλές χώρες. Εν τω μεταξύ, το γκρίζο καθεστώς των Ιμίων αναγνωρίστηκε de facto από την Ελλάδα!

Ενα άλλο επιχείρημα της Τουρκίας που δεν συζητείται επαρκώς στην Ελλάδα αφορά την ΑΟΖ του Καστελλόριζου. Βεβαίως και έχει ΑΟΖ κάθε νησί, αλλά στην αναλογία της βαρύτητας του νησιού. Σε αυτό το θέμα η Ελλάδα επικαλείται τη βασική αρχή που διέπει τα νησιά και η Τουρκία τους περιορισμούς που στην πράξη εφαρμόζονται σε αυτό το θέμα. Ηδη και η Ελλάδα αναγνώρισε αυτούς τους περιορισμούς όταν καθόρισε την ΑΟΖ με την Ιταλία στο Ιόνιο Πέλαγος. Το Καστελλόριζο όμως έχει μετατραπεί σε θέμα – ταμπού στην κοινή γνώμη και σπάνια ορισμένοι τολμούν να υπονοήσουν τις θέσεις της άλλης πλευράς. Η δε Τουρκία έχει μετατρέψει το θέμα του Καστελλόριζου σε παράδειγμα των υπερβολικών ελληνικών διεκδικήσεων.

Η συγκυρία της σχετικής ηρεμίας θα πρέπει να αποτελέσει μια ευκαιρία να ενημερωθεί η κοινή γνώμη για τις πραγματικές πάγιες και επίσημες θέσεις της άλλης πλευράς. Μια ρητορεία κατά των τουρκικών θέσεων που είναι δευτερευούσης σημασίας είναι ο εύκολος δρόμος που αρέσει σε πολλούς, αλλά που μακροπρόθεσμα παρεμποδίζει τους αρμοδίους να χειριστούν τα σχετικά θέματα και οδηγεί σε αδιέξοδα.