Διαχωρισμός: Ηγγικεν γαρ η ώρα;

Συμπληρώνονται φέτος 50 χρόνια από την αποκατάσταση της Δημοκρατίας και ένα διαχρονικό θέμα συζητήσεων και αντιπαραθέσεων είναι ο διαχωρισμός κράτους – Εκκλησίας, που επανέρχεται με ποικίλες ευκαιρίες, όπως με την ψήφιση του νόμου για τον γάμο των ομόφυλων ζευγαριών. Υπάρχουν τέσσερις βασικές κοινωνιολογικές διαπιστώσεις που δεν πρέπει να παραβλέπονται στην εν λόγω συζήτηση.

1) Εκτός των σχέσεων κράτους – Εκκλησίας σε νομικό και συνταγματικό επίπεδο πρέπει να έχουμε υπ’ όψιν μας τις στενές σχέσεις των ευρύτερων πεδίων, πολιτικής και θρησκείας. Για παράδειγμα, ο αγιασμός – παρουσία της Ι.Σ. – της εκάστοτε νέας Βουλής έπειτα από τις εκλογές δεν στηρίζεται στη νομοθεσία, αλλά με εθιμικό τρόπο στις σχέσεις πολιτικής και θρησκείας.

2) Μεταξύ των δύο θεσμών αναπτύσσονται σχέσεις οικονομικές, ιδεολογικές και εξουσίας. Ιδίως οι τελευταίες είναι κρίσιμες στην κατανόηση του ζητήματος. Αυτό αποδείχθηκε τόσο στην πανδημία του κορωνοϊού, όπου η Εκκλησία επιδίωξε να συναποφασίσει τα μέτρα που την αφορούσαν, μετέχοντας στην πολιτική εξουσία, όσο και στην ψήφιση του νομοσχεδίου για τα ομόφυλα ζευγάρια, που άσκησε έντονες πιέσεις και αυτό φαίνεται από τις αντιδράσεις και τον δημόσιο λόγο της και στις δύο περιπτώσεις.

3) Η κοινωνία εδώ και δέκα τουλάχιστον χρόνια σύμφωνα με όλες τις έρευνες (ακαδημαϊκές και κοινής γνώμης) τάσσεται ξεκάθαρα υπέρ του διαχωρισμού κράτους – Εκκλησίας με πολύ υψηλά ποσοστά.

4) Από το 1974 έως σήμερα έχουν γίνει αρκετά βήματα εκκοσμίκευσης του κράτους (π.χ. πολιτικός γάμος, αποτέφρωση, βλασφημία κ.ά.). Παράλληλα, η κοινωνία εκκοσμικεύεται, ιδίως οι νεότερες γενιές, αναφορικά με τη θρησκευτικότητα, την εμπιστοσύνη στην Εκκλησία που βρίσκεται σε πτώση, την πίστη στον Θεό, τις αντιλήψεις για σειρά κοινωνικών ζητημάτων (ομοφυλοφιλία, αμβλώσεις, έμφυλες σχέσεις κ.ά.).

Τι σημαίνουν όμως τα παραπάνω αναφορικά με τον διαχωρισμό κράτους – Εκκλησίας και τη διαδικασία της εκκοσμίκευσης, την οποία μπορούμε να αποκαλέσουμε – προς το παρόν – μετέωρη; Αφενός, ότι η κοινωνία είναι πιο δεκτική ως προς αυτό το ζήτημα, ενώ οι πολιτικοί πιο διστακτικοί και, αφετέρου, ότι απομένουν λίγα, αλλά σημαντικά, βήματα για την ολοκλήρωσή της. Αυτά περιλαμβάνουν μια σειρά από αποφάσεις τόσο σε νομικό (π.χ. κατάργηση θρησκευτικών/ορθόδοξων υπηρεσιών στα σώματα ασφαλείας και τον στρατό) όσο και σε εθιμικό επίπεδο (π.χ. κατάργηση αγιασμού στα δικαστήρια της χώρας κατά την έναρξη του δικαστικού έτους) που πρέπει να ληφθούν, με την εκπαίδευση να αποτελεί ένα από τα βασικά πεδία (π.χ. πρωινή προσευχή, εκκλησιασμός, μάθημα των Θρησκευτικών, αγιασμός).

Για την ολοκλήρωση της εκκοσμίκευσης, βέβαια, η συνταγματική αναθεώρηση αποτελεί ένα από τα τελευταία απαραίτητα βήματα, καθώς όλες οι αποφάσεις του ΣτΕ για τη διατήρηση της Ορθοδοξίας στο σχολείο έχουν στηριχθεί στο Σύνταγμα. Εκτός των άλλων, μέσω του διαχωρισμού μπορεί να διευθετηθεί και το κρίσιμο ζήτημα των οικονομικών και της εκκλησιαστικής περιουσίας που χρονίζει, παρέχοντας, ενδεχομένως, στην Εκκλησία μεγαλύτερη ελευθερία κινήσεων.

Εν κατακλείδι, ο διαχωρισμός κράτους – Εκκλησίας δεν θα καταργήσει τη θρησκευτική πίστη, δεν θα απαγορεύσει τη λειτουργία των εκκλησιών, δεν θα παύσει τη συνεργασία κράτους – Εκκλησίας σε άλλα κοινωνικά ζητήματα. Θα καταστήσει, όμως, το ελληνικό κράτος ουδέτερο θρησκευτικά, θα ενισχύσει τον θρησκευτικό πλουραλισμό και θα μειώσει την εξουσία της Εκκλησίας. Στην προκειμένη περίπτωση θα πρόκειται για μια πολιτική απόφαση που θα επισφραγίσει μια σχεδόν ολοκληρωμένη κοινωνική μεταβολή.

Ο Αλέξανδρος Σακελλαρίου είναι δρ Κοινωνιολογίας της Θρησκείας, διδάσκων Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου