Η ενδοοικογενειακή βία και οι ρίζες της

Στη σκιά των πρόσφατων συγκλονιστικών περιστατικών, η χώρα μας βρίσκεται να παλεύει με μία πρωτοφανή κρίση ενδοοικογενειακής βίας και εγκληματικότητας. Αυτή η έξαρση δεν είναι απλώς ένα αυξανόμενο άθροισμα μεμονωμένων τραγωδιών, αλλά ενδεικτική μιας ευρύτερης κοινωνικής δυστοπίας. Για να κατανοήσουμε σωστά το φαινόμενο, πρέπει επιτέλους να συζητήσουμε τη μεγάλη εικόνα.

Αρκετοί εντοπίζουν την απαρχή της έκρηξης στις καραντίνες, αλλά η διεθνής εμπειρία το διαψεύδει σε ό,τι αφορά τη συνέχεια. Ναι μεν καταγράφηκε μία αυξητική τάση στη βία κατά τη διάρκεια της πανδημίας, αλλά επιβραδύνθηκε σημαντικά με το τέλος της υγειονομικής κρίσης. Στην Ελλάδα, οι ρίζες της βίας μπορούν, εν μέρει, να εντοπιστούν στην πατριαρχική κοινωνική δομή της, όπου οι παραδοσιακοί ρόλοι των φύλων συχνά ανάγουν τους άνδρες σε εξουσιαστές. Αλλά δεν είναι μόνο αυτό, καθώς αναγνωρίζουμε εδώ τη συρροή πολλαπλών κοινωνικών πιέσεων.

Αφενός, επιδρά στο άτομο και στις οικογένειες η διαρκής οικονομική αβεβαιότητα. Η ακρίβεια σήμερα, η οποία ακολουθεί το έπος λιτότητας της κρίσης χρέους και την πανδημία που τη διαδέχτηκε με πρόσθετες πιέσεις, συνεχίζει να τραυματίζει την ατομική υπερηφάνεια και να τροφοδοτεί το στρες μέσα στο σπίτι, τον εύκολο εκνευρισμό και την επιθετικότητα. Αφετέρου, η φτωχή ικανοποίηση από τη συμμετοχή στο κοινωνικό σύνολο. Το αίσθημα ανισονομίας, από την αντιληπτή ατιμωρησία για τις φρικτές ανεπάρκειες στην κρατική διαχείριση των πολλαπλών φυσικών καταστροφών, ακόμα και για τις χρόνιες συστημικές αστοχίες που οδήγησαν στα Τέμπη, τραυματίζει την κοινωνική συνοχή και διαβρώνει σημαντικά την εμπιστοσύνη στους θεσμούς. Ολη αυτή η απογοήτευση συντηρεί ένα κλίμα στο οποίο οι κοινοτικοί δεσμοί αποδυναμώνονται, ο αλτρουισμός μειώνεται και η στροφή στον ατομικισμό γίνεται μηχανισμός άμυνας για πολλούς.

Εν μέσω αυτών των πολύπλευρων προκλήσεων, η διαρκής λαβή των πατριαρχικών αξιών και της τοξικής αρρενωπότητας, που εξισώνει τον ανδρισμό με την υπεροχή και τη συναισθηματική καταπίεση, μόνο διαιωνίζει τον κύκλο της ενδοοικογενειακής (και άλλων μορφών) βίας. Γιατί ορισμένοι άντρες διεκδικούν με τον πιο φαύλο τρόπο την κυριαρχία πάνω στις συντρόφους τους, στα παιδιά τους, ακόμα και στις οικογένειες των παιδιών τους ή σε άλλους, την οποία δεν νιώθουν ότι μπορούν να έχουν στις υπόλοιπες πτυχές της ζωής τους. Σε ένα τέτοιο κλίμα, και ελλείψει κατάλληλης ψυχοκοινωνικής υποστήριξης, το «σπίτι», που θεωρείται καταφύγιο, μπορεί να μετατρέπεται σε πεδίο βίαιων συγκρούσεων – μια πραγματική πυριτιδαποθήκη σε ορισμένες περιπτώσεις.

Η αντιμετώπιση της κρίσης ενδοοικογενειακής βίας χρειάζεται όχι μόνο νομοθετική δράση, π.χ. με αυστηρότερες ποινές και υπηρεσίες υποστήριξης για τα θύματα, αλλά και μια θεμελιώδη αλλαγή στις κοινωνικές στάσεις και στα πρότυπα. Ο δρόμος προς τα εμπρός είναι σαφής. Απαιτεί ένα ενιαίο μέτωπο κατά της ενδοοικογενειακής βίας που θα βασίζεται στην ενσυναίσθηση, στην αλληλεγγύη και στη δέσμευση για κοινωνικό μετασχηματισμό που θα αρχίσει από το σχολείο. Με την αντιμετώπιση των βαθύτερων αιτιών αυτής της κρίσης, από τις παγιωμένες έμφυλες νόρμες έως την οικονομική δυσπραγία, η Ελλάδα μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για ένα μέλλον όπου η ενδοοικογενειακή βία θα αποτελεί σπάνια παρέκκλιση και όχι καθημερινή είδηση. Με επίγνωση και συλλογική δράση, το έθνος μπορεί να θεραπευτεί και να κινηθεί προς μια πιο δίκαιη και ασφαλή κοινωνία για όλους.

Ο Δημήτρης Παπαδημητριάδης είναι ψυχίατρος – ψυχοθεραπευτής