Ο μύθος και {LF}τα αριστερά σύμπαντα

Δεν χρειάζεται να είναι κανείς ειδικός για να αντιληφθεί ότι γίνεται όλο και πιο δύσκολο να γίνει η διάκριση μεταξύ αριστερής και δεξιάς χάραξης πολιτικής στις δημοκρατίες της Δύσης. Αριστερές κυβερνήσεις έχουν παραιτηθεί προ πολλού από την κρατικοποίηση των δημόσιων υπηρεσιών και ενίοτε σπεύδουν να ιδιωτικοποιήσουν οργανισμούς μόλις αναλάβουν την εξουσία. Δεξιές κυβερνήσεις παίρνουν μέτρα κοινωνικής δικαιοσύνης, προσπαθώντας να διορθώσουν οικονομικές ανισότητες όπως ακριβώς και οι αριστερές. Οι αριστερές κυβερνήσεις δίνουν έμφαση στην πρόοδο, τις νέες τεχνολογίες και την καινοτομία, υλοποιώντας νομοθεσίες και συστάσεις της Ευρωπαϊκής Ενωσης, όπως ακριβώς και οι δεξιές. Τέλος, και οι δύο ακολουθούν μια κοινωνικά φιλελεύθερη, δικαιωματική πολιτική, φροντίζοντας να γίνουν συμπεριληπτικές.

Σε αυτό το νέο πολιτικό σύμπαν αριστερής και δεξιάς σύγκλισης, θα έλεγε κανείς ότι η Αριστερά «κέρδισε» ως προς τα κοινωνικά και η Δεξιά επικράτησε ως προς τα οικονομικά. Με άλλα λόγια, από τις δύο κριτικές της Αριστεράς, κέρδισε αυτή του Μάη και των κοινωνικών κινημάτων και έχασε αυτή του καπιταλισμού, καθώς ο τελευταίος πετυχαίνει συνεχώς να ενδυναμώνεται ενσωματώνοντας την κριτική του. Το αποτέλεσμα όμως είναι ότι ολοένα και περισσότερο μια μεγάλη μερίδα του κόσμου νιώθει ότι υφίσταται κάποιας μορφής ανισότητα, όχι τόσο απέναντι στους πραγματικά πλούσιους, εκείνους που συνιστούν το περίφημο 1%, αλλά απέναντι στους όμοιούς της, απέναντι στους πιο κοντινούς. Πρόκειται για «μικρές ανισότητες» που δεν διακρίνουν τους έχοντες από τους μη έχοντες (ιδιοκτησία, αυτοκίνητο, σπουδές, εργασία) αλλά τους έχοντες κάτι καλύτερο ή περισσότερο από τους έχοντες κάτι χειρότερο ή λιγότερο. Το νέο αυτό καθεστώς μικρών ανισοτήτων γεννά, σύμφωνα με τον γάλλο κοινωνιολόγο François Dubet, μια σειρά από «θλιμμένα πάθη» (Πόλις, 2023) – μίσος, θυμό, μνησικακία, ζήλια, αγανάκτηση – που δεν στρέφονται ενάντια στον πάλαι ποτέ ταξικό εχθρό, αλλά απέναντι σε εκείνους που βρίσκονται στην αμέσως από πάνω (ως πιο ευνοημένοι) ή την αμέσως από κάτω (ως επιβοηθούμενοι από το κράτος) θέση στην κοινωνικοοικονομική ιεραρχία. Συνεπώς δεν πρόκειται για ανισότητες που υφίσταται κάποιος ως μέρος μιας συλλογικότητας εξαιτίας του ότι ανήκει σε μια μειονεκτούσα κοινωνική τάξη, παρά εξατομικευμένα και περιστασιακά ως μονάδα μιας ευρύχωρης μεσαίας τάξης.

Το νέο αυτό καθεστώς των μικρών ανισοτήτων και των συναισθημάτων που γεννά αδυνατεί να μετουσιωθεί σε ουσιαστική κριτική και πολιτική πράξη. Μέχρι ένα πολύ πρόσφατο παρελθόν, όποιος ασφυκτιούσε από την αδικία και τις διακρίσεις που υφίστατο λόγω της θέσης του στην κοινωνική ιεραρχία, έβρισκε διέξοδο στην Αριστερά. Στρατευόταν πολιτικά, δραστηριοποιούνταν σε ένα κίνημα, γραφόταν σε ένα κόμμα. Ενωνε τη φωνή του μαζί με άλλους διεκδικώντας και οραματιζόμενος μια καλύτερη, πιο ισότιμη κοινωνία. Τώρα, η μνησικακία που βιώνεται ατομικά και αδιάκριτα προς τον πλησίον δεν μπορεί να εκφραστεί συλλογικά. Δυσφορούντες ψηφοφόροι, αδύναμοι και ανίκανοι να βάλουν τις σκέψεις και τα συναισθήματά τους σε τάξη, καταφεύγουν ολοένα και συχνότερα σε λαϊκιστικές φωνές και ηγέτες που καβαλούν το κύμα της μνησικακίας χωρίς να δίνουν ποτέ ουσιαστική λύση στο πρόβλημα των ανισοτήτων: οπαδοί του Τραμπ, θιασώτες του Brexit, υποστηρικτές του Ορμπαν, και η λίστα είναι μεγάλη. Η Αριστερά ήταν ανέκαθεν αυτή που έφτιαχνε σύμπαντα ισότητας και ουτοπίες, που ακόμα και αν δεν εκπληρώνονταν αφηγούνταν τον μύθο της αλληλεγγύης. Το ερώτημα που επανέρχεται είναι αν θα μπορέσει να το κάνει ξανά.

Η Χαριτίνη Καρακωστάκη είναι διδάκτωρ Κοινωνιολογίας στην Ehess και διδάσκουσα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης στο ΕΚΠΑ