Τα προβλήματα παραμένουν άλυτα, οι δικαιοδοτικοί θεσμοί δυσλειτουργούν

Του Γιώργου Κουβελάκη

Η Παγκόσμια Τράπεζα κατατάσσει τις επιδόσεις της ελληνικής δικαιοσύνης στην 146η θέση παγκοσμίως. Στη χώρα μας έχουμε 37 δικαστές ανά 100.000 κατοίκους, ο μέσος όρος στην Ευρωπαϊκή Ενωση είναι 17 δικαστές ανά 100.000 κατοίκους. Για μια απόφαση δικαστηρίου χρειάζονται 450 ημέρες στην ΕΕ, στην Ελλάδα πάνω από 1.600 ημέρες. Το 70% των πολιτών μας απαντά ότι η δικαιοσύνη δεν είναι ανεξάρτητη από την εκάστοτε κυβέρνηση και τα κέντρα ισχύος (36% στην ΕΕ). Οι Βρυξέλλες αμφισβητούν τις επιδόσεις της Ελλάδας στο Κράτος Δικαίου (λειτουργία της Δικαιοσύνης, υποκλοπές). Φωνές πολλές υψώνονται, όχι άδικα: τα προβλήματα παραμένουν άλυτα, οι δικαιοδοτικοί θεσμοί δυσλειτουργούν.

Το δικαστικό οικοδόμημα στηρίζεται σε τρεις πυλώνες, τους Ανθρώπους, τις Διαδικασίες, τις Υποδομές. Κι οι τρεις χρειάζονται προσοχή και αλλαγές. Στον δαίδαλο των Διαδικασιών ξεχάστηκε η ουσία, δηλαδή η αναζήτηση της αλήθειας που μόνο αυτή νομιμοποιεί τη λειτουργία κάθε δικαστικού συστήματος. Η δικονομία – και ειδικά η Πολιτική Δικονομία, στην οποία παίζεται το στοίχημα απονομής της Δικαιοσύνης – δεν επιτρέπεται να γίνεται αυτοσκοπός, να εγκλωβίζει τους δικαστές, να οδηγεί σε αφόρητη τυπολατρία, να καθιστά δυσπρόσιτη την ανεύρεση της αλήθειας. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έχει καταδικάσει επανειλημμένα την Ελλάδα όχι μόνο για εξωφρενικές καθυστερήσεις, αλλά και για υπερβολική προσκόλληση στους τύπους εις βάρος της αλήθειας.  Ο παράγοντας Ανθρωπος: η πλειοψηφία των δικαστών με τον μόχθο τους ξεπερνούν και τον όγκο της δουλειάς και τις δυσκολίες της, εκατοντάδες, ίσως και η πλειονότητα των αποφάσεων, εκδίδονται εγκαίρως, χωρίς λάθη νομικά ή πραγματικά. Υπάρχουν όμως και αποφάσεις που ξεπερνούν τα όρια του χρόνου, του Νόμου και της Λογικής. Αυτές είναι που χρωματίζουν με σκούρο χρώμα το δικαστικό μας σύστημα.

Στατιστικά στοιχεία δείχνουν ότι ο αριθμός των υπηρετούντων δικαστών είναι υπερεπαρκής και ότι, μετά το τέλος της οικονομικής κρίσης, μειώνονται συνεχώς οι αριθμοί των υποθέσεων που εισάγονται προς εκδίκαση, είτε στα Πρωτοδικεία – από 342.539 το 2014, στις 200.000 το 2019 και στις 126.869 το 2020 – είτε στο Συμβούλιο της Επικρατείας – από 4.675 προσφυγές το 2016, 3.521 το 2019 και 2.365 το 2020. Δεν είναι ακριβές ότι παλαιότερα ο ρυθμός της δικαστικής λειτουργίας ήταν ταχύτερος. Συχνά η τύχη των υποθέσεων εξαρτάτο από το «πού θα πέσεις», δείγμα της ανασφάλειας Δικαίου στον τόπο μας.

Οι δικαστές έχουν δικό τους modus operandi. Κατά κανόνα αποστρέφονται το γρήγορο. Φοβούνται ότι θα δώσουν την εντύπωση επιπολαιότητας, βιαστικής ενέργειας – κι αυτός ο φόβος έγινε συνήθεια, βαθιά ριζωμένη. Ομως υπάρχουν όρια: όταν οι καθυστερήσεις οδηγούν σε αρνησιδικία, δεν υπάρχει ουσιαστική απονομή δικαιοσύνης, πλήττεται η λειτουργία του κράτους ως προστατευτικού πλαισίου για την ανάπτυξη του ατόμου, της επιχειρηματικής δραστηριότητας.

Ο μόχθος πολλών επιμελών δικαστών έδειξε ότι οι εισηγητές και των πιο δύσκολων υποθέσεων δεν χρειάζονται παρά λίγες ημέρες. Ούτε η δικάζουσα σύνθεση του δικαστηρίου χρειάζεται αμέτρητες ώρες για να αποφασίσει. Γιατί λοιπόν μήνες; Πόσο κοντά σε όσα αποφασίστηκαν στη διάσκεψη είναι μία απόφαση που συντάσσεται και δημοσιεύεται μετά από μήνες; Στη Νομοθεσία του Καρλομάγνου, όταν ο δικαστής καθυστερούσε την έκδοση απόφασης, ο διάδικος ενάγων εγκαθίστατο στο σπίτι του, όπου ζούσε «διά τραπέζης, κοίτης και εξόδων του δικαστή». Η σημασία του χρόνου ήταν η αιτία που το Σύνταγμα του 1952 προέβλεψε, μέσω ειδικού νόμου, την προσφυγή σε διεθνή διαιτησία για γρήγορη προώθηση ξένων επενδύσεων. Στην προσεχή αναθεώρηση του Συντάγματος, οι επενδύσεις που γίνονται για έργα ιδιαίτερης σημασίας για την εθνική οικονομία (όχι για αγορά ακινήτων), νομίζω ότι αξίζει να προσεχθούν, για να σταματήσουν οι σημερινές ατέλειωτες προσφυγές, που καταλήγουν, όχι σπάνια, σε ματαιώσεις.

Στο πεδίο των Υποδομών, έχουν προταθεί πολλές σημαντικές ιδέες (ψηφιοποίηση, νέοι δικαστικοί χάρτες) κ.λπ. Στις ΗΠΑ οι αλγόριθμοι έχουν αναλάβει υπηρεσία στη Δικαιοσύνη. Επιμένω, όμως, η ουσία είναι αλλού: στο σκεπτικό των αποφάσεων, στη δημιουργία, ή την απώλεια, της πίστης ότι ο πολίτης θα βρει το δίκιο του και μάλιστα σε χρόνο που η δικαίωσή του θα έχει κάποια αξία. Ωστε το Δικαστήριο να είναι θεσμός στην υπηρεσία των πολιτών και όχι μια εξουσία που δικάζει επειδή έχει τη δύναμη και από αυτήν και μόνο αντλεί νομιμοποίηση (Κάφκα, «Η Δίκη»). Αν γίνει αυτό, οι πολίτες δεν χάνουν μόνο την εμπιστοσύνη τους στο δικαστικό σύστημα, αλλά σταδιακά στους δημοκρατικούς – αντιπροσωπευτικούς θεσμούς  και το πρόβλημα Δικαιοσύνης μεταλλάσσεται σε πρόβλημα Δημοκρατίας.

Η στιγμή είναι τώρα. Παλαιότερα τους επισκέπτες στο Μεγάλο Μετέωρο τους ανέβαζαν με μαγκάνι. Οταν ρωτούσαν τον καλόγερο κάθε πότε αλλάζει το σχοινί, απαντούσε: όταν σπάσει. Περιμένουμε να σπάσει το σχοινί; Θα αφεθούμε πάλι στον μελαγχολικό σαρκαστικό αφορισμό «αυτή είναι η Ελλάδα», «Τι ψάχνεις;»; Οφείλουμε «έτσι σοφοί που γίναμε (;) με τόση πείρα (;)» να δώσουμε συγκεκριμένες απαντήσεις και ελπίζω ότι είμαστε πια ώριμοι, κυβερνώντες, κυβερνώμενοι, δικαστές, συνήγοροι κ.ά., να αναμετρηθούμε με τα προβλήματα και με τους εαυτούς μας. Η μεταρρύθμιση στη Δικαιοσύνη δεν αρκεί να προχωρήσει με μικρές, χωρίς συνοχή αλλαγές στους Κώδικες. Χρειάζεται μια άλλη οπτική και κυρίως να φύγουμε από τη Δικαιοσύνη των περιπεπλεγμένων διαδικασιών προς τη Δικαιοσύνη που αναζητεί αυτεπαγγέλτως την αλήθεια.

Ο Γιώργος Κουβελάκης είναι σύμβουλος Επικρατείας ε.τ., τέως υπουργός Δικαιοσύνης