Επέκταση της έμφυλης ισότητας στην οικογένεια

Η κεντρική μεταρρύθμιση του νομοσχεδίου για την ισότητα στον γάμο είναι η τροποποίηση του άρθρου 1350 του Αστικού Κώδικα (ΑΚ), με τη ρητή πια πρόβλεψη ότι οι μελλόνυμφοι μπορεί να είναι και του ίδιου φύλου. Παρότι ούτε μέχρι σήμερα προβλέπεται πουθενά η διαφορά φύλου, η διοίκηση και τα δικαστήρια τη συνήγαγαν – λανθασμένα κατά την άποψή μου και σε αντίθεση με την αρχή της ισότητας – με βάση την ιστορική, και μόνον, ερμηνευτική μέθοδο, χωρίς να την εντάσσει συστηματικά και τελεολογικά στο συνολικό συνταγματικό πλαίσιο (βλ. ιδίως ΑΠ 1428/2017). Δεν είναι, μάλιστα, τυχαίο ότι ο Πρωθυπουργός συσχέτισε το παρόν νομοθέτημα με τη μεγάλη μεταρρύθμιση του οικογενειακού δικαίου από την κυβέρνηση ΠΑΣΟΚ το 1983, που αποσκοπούσε στην ισότητα μεταξύ γυναικών και ανδρών στο οικογενειακό δίκαιο.

Εμφυλη ισότητα στο δίκαιο σημαίνει πια ίση μεταχείριση ανεξαρτήτως φύλου ή στοιχείου που σχετίζεται με το φύλο. Εξού και στο ίδιο νομοσχέδιο διευρύνεται η ίση μεταχείριση, ανεξαρτήτως σεξουαλικού προσανατολισμού, ταυτότητας, χαρακτηριστικών (ιδίως για τα ίντερσεξ άτομα) και έκφρασης φύλου, ώστε να καλύπτει και άλλους τομείς, και δη την κοινωνική προστασία, την εκπαίδευση και την πρόσβαση στη διάθεση και παροχή αγαθών και υπηρεσιών.

Κοινός ερμηνευτικός άξονας που διατρέχει όλο το νομοσχέδιο είναι, λοιπόν, η θεώρηση ότι το φύλο πρέπει να αποτελεί ένα χαρακτηριστικό που μόνον σε ελάχιστες και καλά θεμελιωμένες εξαιρέσεις μπορεί να παίζει κάποιο ρόλο στη μεταχείριση ενός προσώπου, και, πάντως, τέτοιες δεν είναι καταρχήν οι οικογενειακές σχέσεις. Εχει, προφανώς, προηγηθεί μια ηθική αξιολόγηση ότι οι οικογενειακές σχέσεις μεταξύ συζύγων και μεταξύ γονέων και τέκνων δεν διαφοροποιούνται βάσει του φύλου ή του συνδυασμού των φύλων αυτών. Η αξιολόγηση αυτή δεν μπορεί προφανώς, σε ένα συνταγματικό κράτος, να βασίζεται σε θρησκευτικά δόγματα, αλλά μόνον στην επιστήμη, δηλαδή την εμπειρική παρατήρηση και την αντικειμενική χωρίς προκαταλήψεις συναγωγή συμπερασμάτων. Γνωρίζουμε έτσι, από πολυετείς έρευνες ψυχολόγων, ότι καμία αρνητική επίδραση στην ανατροφή των παιδιών δεν έχει το φύλο των γονέων· αντίθετα, αυτό που μετράει είναι οι σχέσεις τους με τα παιδιά, η παροχή βασικών αγαθών και ένα περιβάλλον αποδοχής και σεβασμού.

Με βάση τα παραπάνω, θα πρέπει να ερμηνευτούν και να καλυφθούν και οι όποιες σιωπές του νόμου. Για παράδειγμα, σε ό,τι αφορά την αναγνώριση της γονεϊκής σχέσης δύο έγγαμων γυναικών με τα κοινά τους τέκνα. Οι σχετικές διατάξεις του ΑΚ πρέπει να ερμηνεύονται εφεξής – μετά την ψήφιση του νόμου – με τρόπο τέτοιο, ώστε η λέξη «ο σύζυγος» να ερμηνεύεται και ως «η σύζυγος», αφού πλέον διάκριση ως προς το φύλο δεν θα μπορεί να γίνεται δεκτή. Ετσι, όταν η μία σύζυγος δίνει τη συναίνεσή της για πράξη ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής που οδηγεί σε απόκτηση τέκνου εκ μέρους της συζύγου της, η πρώτη θα πρέπει να καθίσταται και αυτή γονέας, όπως συμβαίνει και με τον άνδρα σύζυγο σήμερα, είτε αυτός έχει δώσει γεννητικό υλικό είτε όχι. Αν και καλό θα ήταν αυτό να προβλεφθεί ρητά στον νόμο, ακόμη και αν τελικά παραλειφθεί, η αντίθετη ερμηνεία που θα κρατούσε ερμηνευτικά κλειστή την ως άνω διάταξη για την περίπτωση ετερόφυλου ζευγαριού θα ερχόταν σε άμεση αντίθεση με τη συνταγματικά κατοχυρωμένη έμφυλη ισότητα.

Η Λίνα Παπαδοπούλου είναι καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου στη Νομική Σχολή του ΑΠΘ