100 χρόνια Καταστατικός Χάρτης Αγίου Ορους

Χρειάστηκαν εντεκάμισι χρόνια από τις 2 Νοεμβρίου 1912, οπότε ο τούρκος καϊμακάμης το παρέδωσε σε ελληνικά χέρια, μέχρι να ψηφιστεί στις 10 Μαΐου 1924 στις Καρυές ο Καταστατικός Χάρτης του Αγίου Ορους (ΚΧΑΟ). Με τη σκευή αυτή, μέσα σε μια πρωτοφανώς ταραγμένη περίοδο, ο Αθως έκανε το κρίσιμο βήμα για να ενταχθεί ως αυτοδιοίκητο τμήμα στο νεοελληνικό κράτος και τη δικαιοταξία του. Ο Χάρτης ρύθμιζε, φυσικά, τους κανόνες της αυτοδιοίκησης. Γιατί όμως μετά από τόσα χρόνια; Και γιατί τη συγκεκριμένη στιγμή; Θα προσπαθήσω να διατυπώσω αντίστοιχες απαντήσεις.

Το Πρωτόκολλο του Λονδίνου τον Μάιο 1913, παρά την προ μηνών κατάληψή του από τις ελληνικές δυνάμεις, προέβλεπε για το Ορος καθεστώς αυτονομίας ανεξαρτήτου και ουδετέρου υπό την προστασία των ορθοδόξων κρατών. Επρόκειτο για την απόληξη της πείσμονος τσαρικής πολιτικής, που, αφού μέσα σε λίγες δεκαετίες είχε καταφέρει την εκτίναξη του αριθμού των Ρώσων στον Αθω, στην κρίσιμη στιγμή την επικαλέστηκε αποτελεσματικά στο πλαίσιο, βεβαίως, των γεωπολιτικών βλέψεών της. Η ολόθυμη αντίδραση των μη ρώσων Αγιορειτών δεν κατάφερε την ανατροπή του παραδόξου, ήλθαν όμως αναπάντεχες εξελίξεις που το αποδυνάμωσαν αποφασιστικά. Σύντομα ακολούθησε ο Μεγάλος Πόλεμος, προς το τέλος του ξέσπασαν στη Ρωσία η επανάσταση και ο εμφύλιος που επέφεραν οπωσδήποτε μια χαλάρωση του ενδιαφέροντος για το μοναστικό κέντρο, ενώ κατόπιν, μέχρι το 1923, η κατάσταση στην περιοχή είχε τη γνωστή δραματική πορεία, με κατάληξη στη Συνθήκη της Λωζάννης.

Με αυτή τη Συνθήκη κυρίως είναι που σε επίπεδο διεθνούς δικαίου κατοχυρώθηκε αμετάκλητα ως αυτονόητη η ελληνική κυριαρχία στο Αγιον Ορος. Τούτο προσέφερε επιτέλους την άνεση να ξεκαθαριστεί στο εσωτερικό δίκαιο η σχέση κράτους – Αγίου Ορους άπαξ δια παντός με κατάλληλη ρύθμιση, για την οποία, όλοι συμφωνούσαν, τον πρώτο λόγο είχαν οι ίδιοι οι δικαιούχοι της αυτοδιοίκησης Αγιορείτες, και αυτό ακριβώς θεράπευε η ψήφιση του ΚΧΑΟ λίγους μήνες μετά. Παράλληλα όμως σοβούσε και ένα άλλο μέγα θέμα, φλέγον για το κράτος και υποστασιακής σημασίας για το Ορος. Από το 1917 εκδιπλωνόταν η αγροτική πολιτική προς αποκατάσταση ακτημόνων (απαλλοτριώσεις τσιφλικίων κ.λπ.). Η μικρασιατική τραγωδία έφερε τον πολλαπλασιασμό τού προς αποκατάσταση πληθυσμού. Κι έτσι από τα τέλη του 1923 κυβερνητικό ενδιαφέρον εκδηλώθηκε και για τα αγιορειτικά μετόχια. Με δεδομένα όλα αυτά μπορούμε να διακρίνουμε τι σήμανε για τους Αγιορείτες, που φρονούσαν ότι οι ιδιοκτησίες τους ήταν αναπαλλοτρίωτες, η επιλογή του κράτους να προχωρήσει σε μια αναγκαστική μίσθωση σειράς μετοχίων στις 18 Απριλίου 1924. Σήμανε αποστέρηση ιδιοκτησιών, ενώ η πεποίθησή τους περί αναπαλλοτριώτου εστερείτο ευσταθούς νομικού ερείσματος.

Αυτό ακριβώς το έρεισμα αναζήτησαν με την επίσπευση της ψήφισης ΚΧΑΟ στις 10 Μαΐου 1924 ενσωματώνοντας σε αυτόν την πεποίθησή τους (άρθρο 181): «Πάσα η ακίνητος περιουσία των Ιερών Μονών είναι απολύτως αναπαλλοτρίωτος ως πράγμα θείω δικαίω». Με το Σύνταγμα που ακολούθησε όμως αναγνωρίστηκε το αναπαλλοτρίωτο μόνον της χερσονήσου του Αθω, όχι και των μετοχίων εκτός αυτής, τα οποία και απαλλοτριώθηκαν. Μάλιστα μέχρι σήμερα δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι η νόμιμη αποζημίωση καταβλήθηκε.

Η διάταξη λοιπόν δεν πέτυχε τον ειδικό σκοπό της. Ο ΚΧΑΟ πάντως, αφού επικυρώθηκε πρώτα από το Πατριαρχείο και κατόπιν από την πολιτεία (με εκτενές νομοθετικό διάταγμα) τον Σεπτέμβριο του 1926, εξακολουθεί να εφαρμόζεται απαραμείωτα και να διεκδικεί μακροβιότητα ενισχυόμενος γόνιμα από τη νομολογία και την επιστήμη.

Ο Διογένης Καραγιαννακίδης είναι ΔρΝ δικηγόρος