«Από παιδί η τέχνη ήταν ο έρωτάς μου ο μεγάλος»

Βρεθήκαμε στο σπίτι της επειδή δεν της άρεσε η ιδέα ενός ουδέτερου χώρου. Αλλωστε θεωρεί ότι η τέχνη δεν παύει να είναι μία υπόθεση οικογενειακή και της άρεσε να μοιραστεί τη χαρά της με την (δημοσιογραφική της) οικογένεια στην Αθήνα.

Εμπειρη, έγκριτη κριτικός, για χρόνια έγραφε στις σελίδες της «Ελευθεροτυπίας» θαρραλέα κείμενα για να υπερασπιστεί την άποψή της και το πάθος της για τη σύγχρονη τέχνη. Ενώ βρισκόταν – και βρίσκεται – ανελλιπώς σε πρεμιέρες θεατρικών παραστάσεων, εκδηλώσεων χορού ή μουσικής παρακολουθώντας φίλους καλλιτέχνες, στηρίζοντας νέους δημιουργούς, ανιχνεύοντας το νέο ξάφνιασμα και συνδυάζοντας το ενδιαφέρον της δημοσιογράφου με τη σκέψη της επιμελήτριας τέχνης.

«Από παιδί η τέχνη ήταν το πάθος και το μεράκι μου και ο έρωτάς μου ο μεγάλος. Γεννήθηκα σε ένα σπίτι στο Ρέθυμνο όπου η οικογένεια της μητέρας μου είχε δύο καλλιτέχνες. Ο θείος μου, ο μεγαλύτερος από όλα τα αδέλφια της, από τον πρώτο γάμο του παππού μου, ο Γιάννης Κανακάκις, ήταν γλύπτης και έκανε ανδριάντες. Λοιπόν σε αυτό το σπιτάκι του παππού μου έβλεπα τα προπλάσματα από ανδριάντες. Τα φοβόμουν γιατί μου απαγόρευαν να τα αγγίξω (πράγμα που έκανα κρυφά) αλλά και με γοήτευαν. Μετά από χρόνια, τώρα, με έχει ξαναπιάσει και βρίσκω να μου αρέσουν. Οταν είναι καλοί, είναι καλοί. Οι ανδριάντες παριστάνουν άτομα που έχουν να κάνουν με την ιστορία μας και τον πολιτισμό μας, και αυτό μου αρέσει. Είμαι πια και σε μια κατάσταση που δεν απορρίπτω τίποτα. Στο παρελθόν απέρριπτα πολύ. Είχα μια όρεξη για αποδόμηση. Στο ίδιο σπίτι μεγάλωσε ο αγαπημένος μου θείος, ο Λευτέρης Κανακάκις, που έγινε ζωγράφος και μέντοράς μου ως προς τις επιλογές της ζωής μου».

Φιλόξενη και γήινη, η Μαρία Μαραγκού ανοίγει το διαμέρισμά της στην οδό Χάρητος. Ηδη στην εξώπορτα νιώθεις την όραση και την όσφρησή σου να χοροπηδούν. Η πρώτη, από τα έργα τέχνης που βρίσκονται παντού και είναι σαν να σε καλωσορίζουν στον χώρο. Η δεύτερη επειδή το μεσημεριανό μας που ψηνόταν στον φούρνο είχε σκορπίσει την ευωδιά του – μπιφτέκια ψητά με πατάτες – ειδοποιώντας μέσω της οσφραντικής λειτουργίας ότι ήταν έτοιμο. Μετά από ανταλλαγές ευχών με ρακή φερμένη από δικά της ψαγμένα μέρη της Κρήτης και αλμυρά τσιμπολογήματα αρχίζουμε να συζητάμε. Καθόμαστε στους αναπαυτικούς μεγάλους καναπέδες ακουμπώντας στα υφαντά μαξιλάρια. Κάποια αγορασμένα από το παζάρι της Κωνσταντινούπολης και άλλα, δώρα της φίλης της, αλήστου μνήμης, Παρασκευής Κατημερτζή γίνονται νήμα που μας ενώνει καθώς συζητάμε τη σχέση μας με την άλλοτε δημοσιογράφο του πολιτιστικού των «ΝΕΩΝ».

Για το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Κρήτης

Η Μαρία Μαραγκού δεν έχει όρεξη να μοιραστεί δημοσιογραφικές μεμψιμοιρίες από αυτές που συνηθίζουν να ανταλλάσσουν όσοι ασχολούνται επαγγελματικά με την πολιτιστική επικαιρότητα. Εχει μόλις γυρίσει από ένα ταξίδι-εμπειρία στο Νεπάλ και έχει ανάγκη να μοιραστεί μνήμες και σκέψεις για το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Κρήτης. Ενα δικό της όραμα, «παιχνίδι» το αποκαλεί, που συμπλήρωσε 30 χρόνια και έφερε στο Ρέθυμνο της Κρήτης ένα ευρωπαϊκών προδιαγραφών μουσείο που συνοψίζει τη Δημοτική Πινακοθήκη «Λ. Κανακάκις» και τη μόνιμη πλουραλιστική συλλογή του με 750 έργα ελλήνων και διεθνών καλλιτεχνών, το Κέντρο Σύγχρονης Εικαστικής Δημιουργίας, τα Εικαστικά Εργαστήρια, τις δράσεις, τα εκπαιδευτικά προγράμματα, τις διαλέξεις.

«Η ιδέα ξεκίνησε το 1992 όταν συγκέντρωσα τα έργα του θείου μου που πέθανε νέος και μαζί με τον σύζυγό μου, επίσης συλλέκτη Χαράλαμπο Μαραγκό, συζητούσαμε να έχουμε στην Κρήτη σύγχρονη τέχνη. Επιπλέον υπήρχε και μια διάσταση λίγο επαναστατική στις απόψεις μας, δηλαδή να τα μοιραζόμαστε όλα με τον κόσμο, είμαστε κατά της ιδιοκτησίας, και ξεκίνησε αυτή η ιστορία σε δύο δωμάτια και ένα πατάρι στην παλιά πόλη του Ρεθύμνου» λέει περιγράφοντας τη συλλογή των έργων που ορίζουν το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα και των πρώτων δεκαετιών του 21ου. «Ο οραματιστής δήμαρχος Δημήτρης Αρχοντάκης είδε κάτι καλό στις προθέσεις μας και μας παραχώρησε αυτά τα δωμάτια στον παλιό βιομηχανικό χώρο ενός σαπωνοποιείου στην παλιά πόλη.

Στην πορεία έγινε ένα καλό μουσείο, επεκτάθηκε στον χώρο σε 1.000 τετραγωνικά με ολοκληρωμένο σχεδιασμό από τον Τάσο Μπίρη. Στην πορεία σημαντικοί καλλιτέχνες, δάσκαλοι της ΑΣΚΤ και νέοι δημιουργοί απαρτίζουν τη συλλογή. Διεθνείς καλλιτέχνες που εργάστηκαν σε πρότζεκτ ή πήραν μέρος σε θεματικές δώρισαν έργα τους. Ηδη στην πρώτη δεκαετία οι δράσεις, εκτός από τον χώρο της Πινακοθήκης, συνδέθηκαν με χώρους στους οποίους η τέχνη έδωσε αφορμή να αποδοθούν νέες χρήσεις. Το μουσείο θεωρεί πολύτιμα για τη συλλογή του τα απομεινάρια της περφόρμανς “Αριστον, Οι αισθήσεις γύρω από ένα τραπέζι” του 2001, αλλά και τη δουλειά στο θεραπευτήριο Ψυχικών Παθήσεων Χανίων με τον αμερικανό γλύπτη Ronald Jones, τον Αγγελο Σκούρτη και μία ομάδα ασθενών».

Και τι έχει να θυμηθεί από αυτή την πρωτοβουλία που απλώθηκε σε 30 χρόνια φιλοξενώντας όχι μόνο τις δικές της επιμελητικές προτάσεις; «Στις θετικές προδιαγραφές για τη γέννηση αρχικά του Κέντρου Σύγχρονης Εικαστικής Δημιουργίας το 1995 ήταν το περιβάλλον μιας ωραίας πόλης με ισχυρή πανεπιστημιακή κοινότητα, καλά διατηρημένο ιστορικό ιστό, στο κέντρο της Κρήτης.

Στοιχεία ικανά να αντισταθούν στην κακοποίηση της αμφίβολης αξιοποίησης από μέρους των σύγχρονων μεταποιητικών κοινωνιών μας και να απαντήσουν στο αίτημα της συνέχειας στη μεγάλη τέχνη του παρελθόντος. Θα έλεγα ότι αυτά τα 30 χρόνια του μουσείου άλλοτε ήταν μεγάλη ευτυχία, άλλοτε ήταν μπελάς. Αυτή τη στιγμή είναι μπελάς. Γιατί βγήκε ένας νόμος όπου όλα περνάνε στον τομέα πολιτισμού του δήμου και δεν υπάρχουν πλέον ανεξάρτητες πρωτοβουλίες. Με τους δημάρχους έχουμε μάθει να συνεργαζόμαστε, δεν υπάρχει πρόβλημα. Αλλά στο Ρέθυμνο στον τομέα πολιτισμού είναι και τα καρναβάλια, είναι και η γαστρονομία, είναι και οι χορευτικές ομάδες. Σίγουρα οι άνθρωποι δεν είναι προετοιμασμένοι να δουν σύγχρονη τέχνη και να καταλάβουν τι συμβαίνει και ποιος πρέπει να είναι ο διάλογος με τον κόσμο. Αρα για τους υπαλλήλους του δήμου οι οποίοι ανέλαβαν το Μουσείο δεν είμαστε προτεραιότητα. Για αυτούς έχει περισσότερη σημασία το καρναβάλι παρά το εικαστικό. Αλλωστε και ο κόσμος έχει πια μια θολή εντύπωση για το τι σημαίνει ψυχαγωγώ με την αρχαία έννοια του όρου. Περιμένουν κυρίως νταβαντούρι».

Βαρύτητα στα εκπαιδευτικά προγράμματα

Παρ’ όλα αυτά αγάπησε το Ρέθυμνο την τέχνη των εικαστικών; Η Μαρία Μαραγκού από την αρχή στόχευσε ψηλά επιχειρώντας οι εκθέσεις που θα παρουσιάζονταν εκεί να έβγαζαν «την Ελλάδα από μία εικαστική απομόνωση. Δώσαμε βαρύτητα στα εκπαιδευτικά προγράμματα, τις ξεναγήσεις και τη ζύμωση της σχέσης κοινού – έργου τέχνης. Στην αρχή έρχονταν από υποχρέωση για να δείξουν παρουσία.

Μετά βαριόντουσαν, ειδικά αν ήταν ξένοι. Θυμάμαι, είχε γίνει μια έκθεση του Τόμας Ρουφ. Εγώ περίμενα πια ότι όλη η Ελλάδα θα έσπευδε. Μας έφτυσαν κανονικότατα. Και πάντα το παράπονο ήταν ότι δεν εμπλέκονται οι τοπικοί. Δηλαδή οι ερασιτέχνες καλλιτέχνες που ζούσαν στο Ρέθυμνο. Αυτό είναι ένα άλλο ζήτημα. Ο ερασιτέχνης πάντοτε είναι μεγάλη πληγή. Κάθε φορά όμως θύμιζα στον εαυτό μου ότι έβαζα στοίχημα να μην κολακέψουμε το τοπικό γούστο.

Σιγά-σιγά το μουσείο έχει αποκτήσει ένα δικό του κοινό. Δεν θα πω ότι είναι τεράστιο. Είναι δύο χιλιάδες άνθρωποι, υπολογίζουμε και εκείνους που έρχονται από τις διπλανές πόλεις. Και είναι το κοινό των χειμερινών μηνών που κυρίως μας ενδιαφέρει. Οι τουρίστες μπαίνουν, βλέπουν διάφορα από αυτά τα σημαντικά που έχουν γίνει και το αποτυπώνουν στις σημειώσεις τους στο βιβλίο επισκεπτών.

Είναι εντυπωσιασμένοι που σε περιφερειακή πόλη της Ευρώπης πηγαίνουν σε ένα ευρωπαϊκό μουσείο 100%. Δηλαδή τους αρέσει πάρα πολύ».

Η ίδια αναγνωρίζει ότι η επιτυχία και η ανθεκτικότητα του εγχειρήματός της οφείλεται και στο ότι καταγόταν από την Κρήτη. Ακόμα και αν ζει στην Αθήνα η Μαρία Μαραγκού μαγεύεται από τον τόπο της. «Σε αυτές τις περιπτώσεις το να στεριώσει ένα μουσείο στην περιφέρεια μετράει η καταγωγή.

Η μητέρα μου όσο ζούσε, μέχρι και στα τελευταία της, τηλεφωνούσε στις διάφορες γνωστές της. Οπότε έβλεπες διάφορες ηλικιωμένες κυρίες, πάντα εκεί παρούσες με τα μπαστουνάκια τους».

Ποιες είναι οι επιδιώξεις της για το μέλλον; «Να βγει περισσότερη τέχνη στον δημόσιο χώρο. Νομίζω ότι δεν έχουμε ανάγκη να μεγαλώσει ο χώρος, έχουμε ανάγκη τις εκδηλώσεις που γίνονται έξω».

Μου φαίνεται ότι όλα ίδια είναι

– Ποια είναι όμως η γνώμη της για τον σύγχρονο καλλιτέχνη του παρόντος, βγάζει στο έργο του κάτι από μέσα του ή το κάνει μανιέρα και σκέφτεται εμπορικά;

«Σίγουρα δεν υπάρχει περίπτωση κάποιοι καλλιτέχνες να μην είναι παθιασμένοι και να έρχεται από μέσα τους. Πολλοί το κάνουν διακοσμητικά, γιατί παίζει πολύ η διακόσμηση, το meta-pop ας πούμε. Τα τελευταία χρόνια μού φαίνεται ότι όλα ίδια είναι. Ναι, το λέω και για τους ξένους καλλιτέχνες.

Μου κάνει εντύπωση πως τα μεγαλύτερα σύγχρονα μουσεία στην Ευρώπη και την Αμερική παρουσιάζουν καλλιτέχνες παλαιότερους, των αρχών του σύγχρονου». Κι ενώ συζητάει για αυτή την ομοιογένεια στη σύγχρονη εικαστική παραγωγή ξεχωρίζει εκείνη που της έκανε εντύπωση: «Ξαφνιάστηκα με μια έκθεση, στον χώρο του Δάκη Ιωάννου το 2022. Ηταν της Κάαρι Απσον. Μια Αμερικάνα που με τρέλανε. Παρόλο που τώρα στην Αθήνα γίνεται ο κακός χαμός και δεν ξέρουμε πού να πρωτοπάμε, δεν ξέρουμε τι μας γίνεται πια. Και δυστυχώς και να ταξιδέψεις για να δεις, μπορεί και να μη δεις.

Παρακολουθώ από το 1984 όλες τις Μπιενάλε, όλες τις Μανιφέστα, όλες τις Ντοκουμέντα. Τα έχω δει όλα. Στην αρχή τρελαινόμουνα. Τώρα βαριέμαι. Η τελευταία Ντοκουμέντα μού φάνηκε το τίποτα. Η τελευταία Μπιενάλε, επειδή το θέμα της είχε να κάνει με τις γυναίκες και με ενδιέφερε, κάτι είχε. Αλλά ξέρεις τι έχω προσέξει; Οτι μετά από τόσα σύγχρονα έργα τέχνης που έχω δει θέλω να πάω στο Αμστερνταμ και να δω το σαρίκι που φοράει ο Ρέμπραντ γέρος στην αυτοπροσωπογραφία του. Με πεθαίνει το σαρίκι, ναι.

Είναι ανάγκη να πας πίσω στο παρελθόν για λίγο. Σημαίνει ότι είναι ρίζα. Σαν να πρέπει να πιαστούμε πάλι από εκείνη τη ζωγραφική. Επίσης δεν μου αρέσει αυτό το σουπερμάρκετ που γίνεται στην τέχνη. Δεν το αντέχω. Και απορώ με τους επιμελητές που όλη την ώρα βγάζουν και μια έκθεση, η μία πίσω από την άλλη».