Μετά τη Διακήρυξη των Αθηνών, τι;

Ο πρόεδρος Ερντογάν με την επίσκεψη της 7ης Δεκεμβρίου επεδίωξε τη θετική ατζέντα για την οποία προφανώς είχε επενδύσει ιδιαιτέρως. Για αυτό ήρθε αποφασισμένος να διατηρήσει το ήρεμο κλίμα των τελευταίων δέκα μηνών, σε αντίθεση με το 2017 όταν χωρίς ατζέντα εκτροχίασε την επίσκεψή του με τις άστοχες δηλώσεις. Τα όσα δήλωνε πριν από την επίσκεψη αποκάλυψαν πόση προετοιμασία είχε γίνει ώστε να υπογραφούν στην Αθήνα οι 15 συμφωνίες μαζί με το πολιτικό κείμενο, τη Διακήρυξη των Αθηνών, που έκλεψε την παράσταση.

Η 7η Δεκεμβρίου υπήρξε μια πρώτης τάξεως ευκαιρία να συναντηθούν οι δύο ηγέτες, να συνομιλήσουν και να αποφασίσουν, να διατηρήσουν σταθερή την επικοινωνία και να ορίσουν τη διαδικασία. Οι συμφωνίες χαμηλής πολιτικής βελτιώνουν την εμπιστοσύνη και με αυτές αναζητούνται τρόποι αντιμετώπισης των μικρών προβλημάτων που συχνά οδηγούν σε κρίσεις και διαταράσσουν τη σχέση. Σε ένα περιβάλλον οιονεί μορατόριουμ η προώθηση και των θεμάτων υψηλής πολιτικής θα ήταν δυνατόν να αναδειχθεί.

Συμφωνήθηκε να συνεχίσει η διαδικασία των τριών πυλώνων, ήτοι του πολιτικού διαλόγου με επίκεντρο τις διερευνητικές επαφές· της θετικής ατζέντας που θα συνιστά ένα μέσο παρακολούθησης των συμφωνιών που υπογράφηκαν, οι οποίες θα εξορθολογίζονται και θα προστίθενται νέες· τέλος, των μέτρων οικοδόμησης εμπιστοσύνης για την αποφυγή εντάσεων στις στρατιωτικές χρήσεις διεθνών περιοχών σε θάλασσα και αέρα.

Επιβεβαιώνεται ότι τα κράτη θα απέχουν από δηλώσεις ή ενέργειες που εναντιώνονται στο σκοπό και το πνεύμα της Διακήρυξης, καθώς και στη διαδικασία, ή που διαταράσσουν το ειρηνικό περιβάλλον και τη σταθερότητα. Οπωσδήποτε υπογραμμίζεται η προσπάθεια που θα καταβληθεί για την επίλυση των διαφορών με μέσα αμοιβαίας επιλογής από όσα προβλέπονται στον Χάρτη του ΟΗΕ.

Η υπόσταση της Διακήρυξης έχει γίνει αντικείμενο συζήτησης. Πρόκειται για προσφυγή στην υιοθέτηση μιας Διακήρυξης, που, όπως και με τις πολιτικές συμφωνίες, συνηθίζεται όταν πρόκειται για πολιτικές δεσμεύσεις οι οποίες αναλαμβάνονται χωρίς το περιεχόμενό τους να ενδύεται τον ανελαστικό χαρακτήρα της επίσημης δέσμευσης μιας διεθνούς συνθήκης. Παρότι πολιτικές και όχι νομικές, είτε δηλώσεις είτε συμφωνίες, δεν σημαίνει ότι τα όσα διαλαμβάνονται δεν επιβεβαιώνουν – ως πρωτόκολλο μνήμης – τις πολιτικές δεσμεύσεις τους έναντι των οποίων τα ενδιαφερόμενα κράτη θα ενεργούν με καλή πίστη. Οτι δεν εγείρεται διεθνής ευθύνη από ενδεχόμενη μη εκπλήρωση, όπως προβλέπεται για τις διεθνείς συνθήκες στο διεθνές δίκαιο ούτε άλλες κυρώσεις, είναι ακριβές. Ούτε τα σχετικά περί ειρηνικής επίλυσης μπορεί να συνιστούν βάση συναίνεσης περί παραπομπής σε δικαστική διευθέτηση. Επ’ αυτού, δεν διατυπώνεται πρόθεση δέσμευσης.

Μετά τους σεισμούς επικρατούν τα λεγόμενα «ήρεμα νερά» σε Αιγαίο και Αν. Μεσόγειο. Ενα καλό δείγμα, ότι αυτό που η Ελλάδα έχει θέσει ως προϋπόθεση διαλόγου συμβαίνει. Εκφρασμένη πρόθεση του τούρκου προέδρου είναι να επιδιώξει την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης, τη θετική ατζέντα των συνεργασιών και προοπτικά σε ένα καλό κλίμα την ειρηνική επίλυση, που προφανώς δεν θα είναι μηδενικού αθροίσματος. Για τα ζητήματα οριοθετήσεων υπάρχει πολύς δρόμος, αλλά υπάρχει διάθεση επίλυσης με διάλογο. Ο τούρκος πρόεδρος αλλάζει μότο αλλά όχι θέση όσον αφορά στις διαφορές. Η αναφορά του για προσφυγή στο Διεθνές Δικαστήριο είναι μεν θετική αλλά για περισσότερες της μιας διαφορές. Αυτό καθιστά την προοπτική εξόχως προβληματική εάν επιμείνει στην παραπομπή και όλων των αλληλένδετων ζητημάτων για τα οποία η Ελλάδα θα έχει επιφύλαξη να εξεταστούν δικαστικώς.

Το ξεκίνημα ενός διαλόγου δεν προδικάζει και ποιο θα είναι το τέλος του. Διότι πολλά από τα ζητήματα έχουν δυσκολία επίλυσης και θα χρειαστεί μια κοινή αντίληψη περί της διαδικασίας και μέχρι ποιο σημείο είναι αποφασισμένα τα δύο μέρη να φτάσουν. Ομως προέχει η ατζέντα των θεμάτων και βεβαίως πολλά θα εξαρτηθούν από την πρόθεση και των δύο ηγετών να συνεχίσει η διαδικασία με ρυθμό και στόχο, με ειλικρινή προσπάθεια διαπραγματεύσεων, μην αποκλίνοντας από τον στόχο της επίλυσης των χρόνιων εκκρεμοτήτων. Βούληση και πρόθεση είναι τα κλειδιά.

Ο Πέτρος Λιάκουρας είναι καθηγητής Διεθνούς Δικαίου, διευθυντής Μεταπτυχιακού Προγράμματος «Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές», στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς