Καζάν καζάν;

Το πέρασμα Ερντογάν από την Αθήνα έχει αφήσει πίσω του, μια εβδομάδα μετά, μια κάπως ελαφρύτερη ατμόσφαιρα και μια συγκρατημένη αισιοδοξία. Αισιοδοξία πως, ακόμη κι αν δεν φθάσουμε ποτέ στο επόμενο βήμα, την «προσέγγιση για την οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ», έχουμε τουλάχιστον εξασφαλίσει την παράταση αυτής της ανακουφιστικής νηνεμίας στη θάλασσα και τον αέρα του Αιγαίου, που έχει ήδη ξεπεράσει σε διάρκεια κάθε ιστορικό προηγούμενο.

Εχει αφήσει, όμως, πίσω του και κάποιες επιφυλάξεις και ενστάσεις. Δεν αναφέρομαι, φυσικά, στη γνώριμη κραυγή -«Προδοσία»!- που έχουν πάντα έτοιμη στην άκρη της γλώσσας τους οι έμποροι του πατριωτισμού και που αυτή τη φορά, παραδόξως, ακούστηκε πιο δυνατά στην ανατολική παρά στη δυτική ακτή του Αιγαίου, με τους ακραίους να κατηγορούν τον Ερντογάν ότι πρόδωσε την ιδέα της «γαλάζιας πατρίδας». Αναφέρομαι σε δύο, κυρίως, ενστάσεις που διατυπώθηκαν σχεδόν ταυτόχρονα στα ελληνικά και στα τουρκικά. Είναι διαμετρικά αντίθετες στην αφετηρία και την επιχειρηματολογία τους.  Μα κάπου συναντώνται στη βαθύτερη λογική τους.

Η μία, η ελληνική ένσταση, όπως χαρακτηριστικά ανέλαβε να την διατυπώσει ο πρώην πρωθυπουργός Κώστας Καραμανλής, είναι η υποψία πως θα «εξαγοράσουμε την ειρήνη με παραχώρηση κυριαρχίας». Πως το αβρό κλίμα της συνάντησης στην Αθήνα και οι διατυπώσεις της κοινής διακήρυξης δημιουργούν ένα κίνδυνο. «Να πιστέψει η Τουρκία ότι, με αντίτιμο τη μείωση της έντασης, είμαστε πρόθυμοι να ενδώσουμε σε αξιώσεις ή πιέσεις εις βάρος της εθνικής μας κυριαρχίας και αξιοπρέπειας ή των κυριαρχικών μας δικαιωμάτων».

Πιο ενδιαφέρουσα είναι η δεύτερη ένσταση, όπως διατυπώθηκε από την τουρκική πλευρά. Ο στόχος της Τουρκίας, έγραφε για παράδειγμα ο Σελίμ Κορού, δεν μπορεί παρά να είναι η ανατροπή του σημερινού στάτους κβο στο Αιγαίο, το οποίο διαμορφώθηκε σε εποχές τουρκικής αδυναμίας και είναι ασύμβατο, σύμφωνα με την αντίληψη του καθεστώτος, με τον σημερινό συσχετισμό δυνάμεων και τις σημερινές φιλοδοξίες της Τουρκίας. Οπότε, αργά ή γρήγορα, οι διεκδικήσεις θα επανέλθουν. Και τότε, είτε η Αθήνα θα αποδεχθεί τις τουρκικές αξιώσεις και η μετάβαση θα είναι βελούδινη είτε θα αντισταθεί σ’ αυτές, οπότε οι σχέσεις θα ξαναγίνουν συγκρουσιακές. Οσο για το σημερινό διάλειμμα γαλήνης, ο Κορού το αποδίδει στην πρόθεση του Ερντογάν να περάσει κάτω από τα ραντάρ μέχρι τις αμερικανικές εκλογές, με την ελπίδα ότι μια νίκη Τραμπ θα μπορούσε να ανάψει πράσινο φως σε αναθεωρητικές του πρωτοβουλίες.

Το κοινό νήμα και των δύο ενστάσεων είναι η βαθύτερη, ριζωμένη αντίληψη πως οι ελληνοτουρκικές σχέσεις είναι ένα παίγνιο μηδενικού αθροίσματος. Πως δεν υπάρχει μακροπρόθεσμα σημείο ισορροπίας που να προσφέρει αμοιβαίο όφελος, το περίφημο καζάν καζάν, για τις δύο πλευρές. Και πως ακόμη και η πρόσκαιρη νηνεμία κρύβει (ή προϋποθέτει) σε βάθος χρόνου υποχωρήσεις σε θέματα εθνικής κυριαρχίας.

Είναι μια αντίληψη που εδράζεται στην υπόθεση πως το σημερινό στάτους κβο στο Αιγαίο και την ανατολική Μεσόγειο ευνοεί απολύτως την Ελλάδα η οποία δεν μπορεί να ελπίζει τίποτε καλύτερο από τη συντήρησή του. Και, συνεπώς, η μόνη αποδεκτή εθνική στρατηγική είναι η στρατηγική της ακινησίας, της αναβολής και απόκρουσης κάθε πρωτοβουλίας. Εστω και αν αυτό επιβάλει, από το 1975 μέχρι σήμερα, μια περιορισμένη άσκηση στην πράξη κυριαρχικών δικαιωμάτων που θεωρητικά υπερασπιζόμαστε και για τα οποία, ρητορικά, δεν σηκώνουμε μύγα στο σπαθί μας. Εδράζεται, επίσης, στην υπόθεση ότι τα ζωτικά συμφέροντα της Τουρκίας είναι ασυμβίβαστα με τις συνθήκες  που έχουν δημιουργήσει οι διεθνείς διευθετήσεις στο Αιγαίο και περνούν υποχρεωτικά από τη βίαιη ανατροπή τους. Εστω και αν, πέρα από αυταπάτες μεγαλείου, το υπέρτερο συμφέρον, πραγματική εθνική ανάγκη της Τουρκίας, είναι να διατηρήσει τον δεσμό της με τη Δύση (εφόσον αυτή συνεχίζει να υφίσταται), έστω ισορροπώντας και διατηρώντας περιθώρια αυτονομίας, και η διατήρηση αυτού του δεσμού είναι ασυμβίβαστη με μια ρήξη με την Ελλάδα.  Εδράζεται στη βεβαιότητα ότι ο χρόνος (αν δεν λειτουργεί υπέρ μας) είναι ουδέτερος παράγοντας. Εστω κι αν 50 χρόνια από τότε που γεννήθηκαν οι ελληνοτουρκικές διαφορές ως προς τις θαλάσσιες ζώνες στο Αιγαίο, η πρώτη αφορμή αυτών των διαφορών, η εκμετάλλευση των ορυκτών πόρων, χάνει ραγδαία την οικονομική και στρατηγική σημασία της. Εδράζεται, τέλος, στην υπόθεση ότι οι ελληνοτουρκικές σχέσεις μπορεί να εξελίσσονται ως περιφερειακή διένεξη, που υποτάσσεται σ’ έναν τοπικό συσχετισμό δύναμης, άσχετα με τους διεθνείς συσχετισμούς. Αλλά ποτέ, από το 1821 κι ύστερα, δεν ήταν έτσι.

Η αντίληψη αυτή, του μηδενικού αθροίσματος, υπηρετείται επίσης από μια παρεξήγηση ή διαστρέβλωση της ελληνικής εθνικής στρατηγικής όπως διαμορφώθηκε από τα πρώτα χρόνια μετά τη μεταπολίτευση και αποτυπώνεται σε τρεις απλές θέσεις. Οτι πρώτον -όπως ρητά έχει δηλώσει ο Κωνσταντίνος Καραμανλής- η Ελλάδα δεν θεωρεί ότι το Αιγαίο είναι ελληνική λίμνη. Οτι, δεύτερον, η Ελλάδα δεν θέλει να αποκλείσει την Τουρκία από τη Μεσόγειο και τις διεθνείς συνεργασίες για την αξιοποίηση των φυσικών της πόρων. Κι ότι, τρίτον, όπως εμβληματικά αποτυπώθηκε στη στρατηγική του Ελσίνκι, η Ελλάδα δεν έχει συμφέρον να διαρραγούν οι σχέσεις της Τουρκίας με την Ευρώπη ή με τη Δύση γενικά. Αντίθετα, επιδιώκει να αξιοποιήσει τη δική της θέση στον κόσμο, τις συμμαχίες της, ως μέσο για να δεσμεύει την Τουρκία σε μια διαδικασία ειρηνικής και σύμφωνης με το διεθνές δίκαιο επίλυσης των διαφορών.

Αυτό δεν σημαίνει, βέβαια, ότι οι απαισιόδοξοι προφήτες και στις δύο πλευρές του Αιγαίου, είναι βέβαιο ότι θα διαψευστούν. Σημαίνει απλώς ότι η αντίρροπη στρατηγική της επιδίωξης μιας λύσης δεν είναι, υποχρεωτικά, μια ρομαντική φαντασίωση ή, πολύ περισσότερο, ένας ανομολόγητος ενδοτισμός.