«Η Ελευσίνα υπερεκτίμησε τις δυνάμεις της – και πολύ καλά έκανε!»

Ιούλιος 2020. Είναι η εποχή που διστακτικά βγαίνουμε από την πρώτη δοκιμασία του εγκλεισμού. Τα καταστήματα εστίασης κλείνουν τα μεσάνυχτα. Κάπου εκεί στα τέλη του μήνα ανακοινώνεται ότι ο Μιχαήλ Μαρμαρινός αναλαμβάνει να «σκηνοθετήσει» το μεγαλύτερο σε όγκο και διάρκεια εγχείρημα της καριέρας του ως γενικός καλλιτεχνικός διευθυντής στην Ελευσίνα Πολιτιστική Πρωτεύουσα, η οποία αρχικά είχε οριστεί για το 2021. Το πρόγραμμά του βαρύ, με δεδομένα τα νέα του καθήκοντα δε ακόμη πιο δύσκολο, για να συναντηθούμε δώσαμε ραντεβού λίγο πριν από τα μεσάνυχτα σε ένα μπαράκι στην πλατεία Καρύτση. Ο ιδιοκτήτης – γνωστός του ευτυχώς – μας σέρβιρε τα ποτά σε ένα τραπεζάκι στο πεζοδρόμιο, κατέβασε τα ρολά και μας άφησε ως τις πρώτες πρωινές ώρες να συζητάμε για το όραμά του για την Ελευσίνα ως Πολιτιστική Πρωτεύουσα, την οποία προσέγγιζε ως κοινωνική γλυπτική.

Νοέμβριος 2023. Ο χρόνος μετρά αντίστροφα για τη στιγμή που θα πρέπει να αφήσει πίσω του την Ελευσίνα και τα μυστήριά της. Η τελετή λήξης θα γίνει σε τρεις εβδομάδες. Η απολογιστική αυτή συνέντευξη κανονίζεται ένα ηλιόλουστο μεσημέρι πλάι στον κόλπο της πόλης, στις προβλήτες που έχουν μετατραπεί σε έργα τέχνης. Η συνάντηση, ωστόσο, γίνεται τελικά στο κέντρο της Αθήνας, και πάλι αργά το βράδυ. «Κλείνει κατ’ αυτόν τον τρόπο ένας κύκλος;», τον ρωτάω πριν πατήσω το κουμπί της ηχογράφησης. Χαμογελά, χωρίς να απαντήσει. Πίνει μια γουλιά από το ποτό του και κοιτάζει λοξά προς τα χαρτιά μου, επιχειρώντας να πάρει μια γεύση από τις ερωτήσεις.

Ηταν έτοιμη η Ελευσίνα γι’ αυτόν τον ρόλο ή υπερεκτίμησε τις δυνάμεις της;

Προφανώς και υπερεκτίμησε τις δυνάμεις της – και αν μου επιτρέπετε, πολύ καλά έκανε ή δεν θα μπορούσε να κάνει κι αλλιώς! Κατ’ αρχάς, ο ενθουσιασμός είναι το θεμέλιο καύσιμο για την ανάληψη τέτοιων ακραίων εγχειρημάτων, όπως είναι μια Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης. Καμία Πολιτιστική Πρωτεύουσα δεν είναι έτοιμη τη στιγμή που αναλαμβάνει τον τιμητικό τίτλο. Από ‘κεί και πέρα, βέβαια, το ζήτημα είναι να προλάβει να «εξωριμάσει» η ιδέα στους ιθύνοντες και στην πόλη εγκαίρως, ώστε να προλάβει να μετατραπεί ο ενθουσιασμός σε πραγματικό έργο.

Η πανδημία ουσιαστικά έδωσε το φιλί της ζωής στην Ελευσίνα ώστε να προετοιμαστεί ως Πολιτιστική Πρωτεύουσα για το 2023, καθώς δεν ήταν διόλου έτοιμη για το 2021. Τελικά αξιοποιήθηκε επαρκώς αυτή η «δεύτερη ευκαιρία»;

Αυτοί που βρίσκονται έξω απ’ τον χορό δεν μπορούν ούτε κατά διάνοια να φανταστούν τι γραφειοκρατικό τέρας διέπει τέτοια μεγάλα διεθνή και κρατικά εγχειρήματα! Η μεγάλη πρόκληση μιας Πολιτιστικής Πρωτεύουσας για ένα κράτος (και όχι απλώς για μια πόλη) είναι να προλάβει να συγκροτηθεί ως λειτουργικός επιτελεστικός οργανισμός, μέσα στα τρία χρόνια προετοιμασίας και πραγμάτωσης του θεσμού! Ακραία πρόκληση, τόσο για τις διευθύνσεις όσο και για τις κυβερνήσεις. Αυτή είναι η μεγαλύτερη πρόκληση γι’ αυτό που ονομάζεται «επιτελικό κράτος», που το φέρνει στα όριά του… Η Ελευσίνα, και όχι μόνον η Ελευσίνα, αλλά επίσης η Τιμισοάρα και το Νόβισαντ, εκμεταλλεύτηκαν πάντως αυτή την ευκαιρία της πανδημίας και της αναγκαστικής αναβολής, για μια πλήρη ανασύνταξη δυνάμεων και ρυθμιστικών αλλαγών, και – σύμφωνα με πολλαπλές διεθνείς μαρτυρίες – τα κατάφεραν, ως φαίνεται, σχεδόν θεαματικά.

Αν έπρεπε να βάλετε έναν βαθμό συνολικά στη διαδρομή της Ελευσίνας ως Πολιτιστικής Πρωτεύουσας, ποιος θα ήταν και γιατί;

Οσο αντικειμενικός και να προσπαθήσω να είμαι, είμαι υπόχρεος ενός ενθουσιασμού που με συγκινεί. Αντικειμενικά όμως μιλώντας, με βάση τα λεγόμενα «κριτήρια», μια Πολιτιστική Πρωτεύουσα μπορεί να θεωρηθεί επιτυχημένη εάν είναι σε θέση να αφήσει Υλική και Αϋλη Παρακαταθήκη πίσω της που δίνει προοπτική της συνέχειας, για την πόλη και την επικράτεια γενικότερα. Οταν ανελήφθη ο τίτλος, η Ελευσίνα διέθετε μόλις και μετά βίας έναν χώρο: το Αμφιθέατρο του Παλαιού Ελαιουργείου. Σήμερα, αφήνει πίσω της δέκα – δέκα! – νέους εμβληματικούς χώρους πολιτισμού, εξαιρετικά μνημεία αρχιτεκτονικής και λειτουργικής κομψότητας, όπως είναι το ΙΡΙΣ, το Σινέ Ελευσίς, οι Αποθήκες 1, 2, 3 του Παλαιού Ελαιουργείου, το Παλαιό Δημαρχείο, μεταξύ άλλων. Δίπλα σε αυτούς, προγράμματα – η Αϋλη Παρακαταθήκη – με στόχο την αποκλειστική μοναδικότητα κάποιων δράσεων / έργων, ώστε η Ελευσίνα να παραμείνει κέντρο πολιτιστικού ενδιαφέροντος και παράδειγμα καλής πρακτικής. Πρέπει να έρθεις εδώ για να απολαύσεις ή να βιώσεις τα αποτελέσματα. Η διάρκεια ζωής ενός ρεύματος Πολιτιστικού Τουρισμού που έχει ήδη σφοδρά ξεκινήσει. Τον βαθμό, αν θέλετε, τον βάζετε μόνοι σας.

Υπάρχει ένα μέρος του προγράμματος που αν και είχε ανακοινωθεί δεν υλοποιήθηκε, με τους καλλιτέχνες να διαμαρτύρονται. Τι πήγε λάθος;

Εδώ ίσως γίνω λίγο δυσάρεστος… Υπάρχει ένα ενδογενές οντολογικό πρόβλημα σε αυτή τη χώρα: είναι ο τρόπος που αντιμετωπίζει το φαινόμενο «εκλογές». Δεν υπάρχει καμία πιθανότητα να προχωρήσουμε πραγματικά ως έθνος εάν δεν ξεπεραστεί ουσιαστικά αυτή η παράλογη, ανομολόγητη «παύση εργασιών», αυτό το «on – off», που συμβαίνει σε όλη την επικράτεια κάθε φορά που ψηφίζουμε. Και εάν μεν στις εθνικές εκλογές επιβιώσαμε αβρόχοις ποσί, δεν συνέβη το ίδιο με τις αυτοδιοικητικές και τις περιφερειακές εκλογές. Ακόμη μετράμε «πληγές»… Παρ’ όλα αυτά, στο πρόγραμμα της Πολιτιστικής καταγράφονται προθέσεις – μέχρι τη στιγμή που θα γίνουν πράξη, έργο. Αυτό συνιστά μια μακρά διαδρομή συνεννοήσεων, διαπραγματεύσεων, που λόγω της χρονικής διάρκειας είναι συχνά έκθετη σε απρόβλεπτα. Και τι δεν συνέβη αυτό το καλοκαίρι, δίπλα στις εκλογές – για τις οποίες εκφράστηκα ήδη. Επίσης, ενώ ο πολιτισμός δεν παράγει φυσικές καταστροφές, κάθε φυσική καταστροφή τον πλήττει κατάκαρδα. Υπάρχουν έργα που αποσύρθηκαν από μόνα τους, καθώς περνούσε ο καιρός. Υπάρχουν άλλα που αναβλήθηκαν για λίγο αργότερα εξαιτίας των εκλογών και των συνεπειών τους, και ελάχιστα που δεν έγιναν. Να υπενθυμίσω επ’ ευκαιρία κάτι εδώ: η τελική απόφαση για την πραγματοποίηση ενός έργου λαμβάνεται από το Διοικητικό Συμβούλιο της εταιρείας, που κρατά το έννομο δικαίωμα να αρνηθεί ένα έργο, σταθμίζοντας διάφορους παράγοντες που δεν αφορούν τον καλλιτέχνη. Δεν συνέβη σε μεγάλη κλίμακα, ευτυχώς, αλλά συνέβη.

Για ποια στιγμή αισθάνεστε περήφανος;

Οταν ένας κάτοικος που δεν γνώριζα με σταμάτησε με το ποδήλατό του και «από ευγνωμοσύνη για τα έργα της Πολιτιστικής» μου χάρισε ένα ψωμί που μόλις είχε αγοράσει. Για τα δάκρυα συγκίνησης της Ελευσίνιας Χρυσούλας Σκόρδα μπροστά από τη ρήση του Σικελιανού για την Ελευσίνα, στο «Ωμό Μουσείο» στο Μπενάκη της Πειραιώς, αλλά και όταν μπήκε ανάμεσα στη χορωδία του Human Requiem, στον αρχαιολογικό χώρο. Για τις μέλισσες, τη μεγάλη αγάπη του εξαίσιου κυρίου Γιάννη, όταν μου εξομολογήθηκε τη συναρπαστική του ιστορία μαζί τους, εκεί, στο πάρκινγκ του Παλαιού Ελαιουργείου, ένα μεσημέρι. Για πάρα πολλές τέτοιες στιγμές – ουκ έστιν αριθμός, ευτυχώς!

Και ποια θέλετε να ξεχάσετε;

Τις στιγμές που η σύγκρουση με νοοτροπίες Δημοσίου – απ’ όπου κι αν προέρχονται – είναι καταλυτική, δηλητηριάζοντας την ορμή των ανθρώπων.

Αν ξεκινούσατε σήμερα αυτή την περιπέτεια και με τις εμπειρίες που έχετε αποκομίσει, τι θα κάνατε διαφορετικά;

Θα πρόσεχα ιδιαίτερα τη νομική μορφή της εταιρείας, να μην είναι αποτρεπτική στην παραγωγή και την εκτέλεση του καλλιτεχνικού έργου, στην υλοποίηση της στρατηγικής επικοινωνίας, στη συνεργασία με – πολύτιμους – εξωτερικούς συνεργάτες, αλλά αντιθέτως να προσφέρει τα κατάλληλα εργαλεία ώστε όλοι αυτοί οι τομείς να μπορούν να δουλεύουν απρόσκοπτα.

Ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση;

Αρκετές! Η διαχείριση μιας εξαιρετικά σοβαρής κρίσεως την τελευταία στιγμή, όταν κινδύνευαν να τιναχτούν όλα στον αέρα μόλις 20 ώρες πριν από την Τελετή Εναρξης! Επίσης, η διαχείριση του εφικτού χρόνου – μια αδιάκοπη πάλη.

Και η μεγαλύτερη απογοήτευση;

Οταν μας «έφυγε» η Δέσποινα Γερουλάνου. Κάτι τελείως άλλο, η ματαίωση της πρώτης διαδρομής της Θαλάσσιας «Ιεράς» Οδού στην Τελετή Εναρξης. Πραγματοποιήθηκε τελικά αργότερα, με καθυστέρηση οκτώ ολόκληρων μηνών. Επίσης, η υποχρεωτική αναβολή του Ecoculture Festival, τον προηγούμενο Σεπτέμβριο.

Για ποιο λόγο, παρά τις εκκλήσεις σας προς την πολιτική ηγεσία, ο θεσμός ολοκληρώνει την πορεία του χωρίς πρόεδρο, μετά τον αδόκητο χαμό της προέδρου του ΔΣ Δέσποινας Γερουλάνου;

Ρωτήστε τις πολιτικές ηγεσίες. Πάντως η απώλεια της Δέσποινας είναι σίγουρα ο κόλαφος της φράσης «ουδείς αναντικατάστατος». Τίποτα δεν μπορεί να υποκαταστήσει την παρουσία της, ούτε πραγματιστικά ούτε μέσα μας.

Γραφειοκρατία, χρηματοδότηση και επιφυλακτικότητα από την τοπική κοινωνία. Καταφέρατε τελικά να τα δαμάσετε ή απλώς επιβιώσατε από τους συγκεκριμένους «εχθρούς»;

Ο όρος «δαμάζω» δεν μου αρέσει, δεν είναι στις προθέσεις μου. Η λέξη «επιβίωση» δεν μου αρκεί, αδικεί τα επιτεύγματα, που είναι κατά στιγμές αποστομωτικά. Η γραφειοκρατία παραμένει τέρας, η χρηματοδότηση δοκιμάζεται, η επιφυλακτικότητα είτε παρέμεινε είτε έγινε άκρατος ενθουσιασμός και συμμετοχή από πολλούς και απρόσμενους! Αυτοί χάρηκαν βαθιά τα αγαθά και τη μεγάλη τιμή της πόλης τους. Κάποιοι άλλοι έχασαν οι ίδιοι οριστικά μιαν ανεπανάληπτη ευκαιρία να τα ζήσουν.

Κάνοντας την αυτοκριτική σας, θα λέγατε πως όταν αναλάβατε είχατε επίγνωση των όσων θα συναντούσατε ή τελικά ήσασταν αιθεροβάμων;

Θα έλεγα ότι με χαρακτήριζε άγνοια κινδύνου. Αλλά σε ποια μεγάλη και ουσιαστική πρόκληση θεωρείται κανείς έτοιμος;

Ποιο είναι εκείνο το «αγκάθι» που δεν άφησε την Ελευσίνα να ανθίσει όσο θα μπορούσε;

Οι εσωτερικές αντιπολιτεύσεις της.

Ποια είναι η κληρονομιά της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας στην Ελευσίνα;

Τεράστια – και πολύ νωρίς να είναι αποτιμήσιμη!.. Παρ’ όλα αυτά, υποδομές – δέκα μοναδικοί χώροι που παραδίδονται στην πόλη – και δομές – προγράμματα παρακαταθήκης ικανά να κρατήσουν την Ελευσίνα στο διαρκές προσκήνιο πολιτιστικού προορισμού. Αρκεί να τα αξιοποιήσουν.

Ποιο αποτύπωμα αφήνει η περιπέτεια της Ελευσίνας στο προσωπικό σας χαρτοφυλάκιο;

Ανεξίτηλο. Αρρητο. Αδιατύπωτο. Μέσα σε αυτές τις τρεις λέξεις κλείνονται μέσα μου για να προφυλαχθούν μια σειρά από ανεκτίμητα αισθήματα και σχέσεις που γεννήθηκαν εδώ: με ελευσίνιους φίλους που μου χάρισαν συνταρακτικές στιγμές, άφατη συγκίνηση και βάθη, όπως και με την ανεκτίμητη ομάδα των συνεργατών μου. Καταλαβαίνετε τώρα; Ημασταν λίγοι, αλλά είμαστε πάρα πολλοί!

Ισως και υλικό για μια θεατρική παράσταση;

Μόνο; Για ένα έπος! Την «Ελευσινιάδα».

Αν γυρνούσε ο χρόνος πίσω και γνωρίζοντας εκ των έσω τις συνθήκες πλέον, τι θα απαντούσατε στην πρόταση να αναλάβετε τη θέση του γενικού καλλιτεχνικού διευθυντή;

ΝΑΙ. Με ενθουσιασμό, συνειδητότητα και, κυρίως, με κάτι κερδισμένο τα τρία χρόνια που είμαι εδώ: μια απρόσμενη αγάπη.

Κλείνετε την πόρτα της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας έχοντας μια γεύση…

Θα μπορώ να σας απαντήσω αφού πρώτα κλείσω την πόρτα.