«Οι λαϊκές μουσικές θα σε βρουν κατάκαρδα, δεν το γλιτώνεις»

Ανήκουν στη σημερινή γενιά των αναβιωτών, συνεχιστών και ανανεωτών του ρεμπέτικου και του λαϊκού. Οι Σωτήρης Παπατραγιάννης και Κατερίνα Τσιρίδου εγγράφονται στους καλύτερους, σπουδαίους και πιο συνεπείς στα εν λόγω είδη και με παρουσία και εμφανίσεις σε ευρωπαϊκές πόλεις. Πρόλαβαν και συνεργάστηκαν και με παλιότερους των γενεών. Μεγάλα ονόματα. Συνδέονται και με φιλία, για χρόνια συνεργάστηκαν στην Kompanía – σήμερα η εν λόγω ενεργή μπάντα έχει ως γυναικεία φωνή την Ιουλία Καραπατάκη – και έχουν πολλές ώρες στα πατάρια, στις σκηνές, αλλά και σε μικρούς χώρους. Σήμερα εξάλλου βασικός βιότοπος του ρεμπέτικου είναι η ταβέρνα ενώ νέο χαρακτηριστικό του πως οι νέοι καλλιτέχνες έχουν ανοιχτεί σε ένα άγνωστο ρεπερτόριο των δεκαετιών 30 – 40 – 50. Ο Παπατραγιάννης όμως και η Τσιρίδου έχουν ένα ακόμη κοινό στοιχείο. Κάνουν και άλλα πράγματα, έξω απ’ τα στενά όρια της μουσικής τους. Ο Σωτήρης είναι και καλλιτέχνης του θεάτρου σκιών, εικαστικός, σχεδιαστής. Η Κατερίνα μάς έχει παραδώσει δύο βιβλία. Ενα για το δύσκολο θέμα του «βάρους», έξω από πολιτικώς ορθές θέσεις, κι ένα για τη Μαρίκα Νίνου. Για όσα τους συνδέουν και για όσα ξεχωριστά ο καθένας κάνει σήμερα, συζητήσαμε στην 4η Εντολή.

Κύριε Παπατραγιάννη, μια πρώτη ερώτηση που νομίζω έχει πάντα ενδιαφέρον είναι σε τι φάση βρίσκεται σήμερα στη χώρα και δη στην Αθήνα αυτό που για χρόνια λέγαμε αναβίωση του ρεμπέτικου και λαϊκού και το ρεπερτόριο του.

Εχω την εντύπωση ότι πλέον υπάρχουν πολύ περισσότεροι μουσικοί που παίζουν ρεμπέτικα και μεγαλύτερη γνώση του αντικειμένου από ποτέ! Γιατί όταν ξεκίνησε η αναβίωση, όπως τη λέμε, όποιος είχε 10 δίσκους το έπαιζε συλλέκτης, με χίλια ζόρια προσπαθούσαν να αλιεύσουν τραγούδια οι καλλιτέχνες που ασχολούνταν με το είδος. Για εμένα ήταν ήρωες! Μας έστρωσαν τον δρόμο εμάς των μεταγενέστερων. Τώρα στο Διαδίκτυο υπάρχει ένας τεράστιος όγκος πληροφορίας, ξεκινώντας από τα ίδια τα τραγούδια, μέχρι ιστορικά δεδομένα και μουσικολογικές αναλύσεις, όλα στο πιάτο και άκοπα πλέον! Αυτό είναι και καλό και κακό βέβαια. Γιατί όποιος θέλει να ασχοληθεί σοβαρά έχει τα εργαλεία, αλλά παράλληλα η ευκολία γεννάει και τεμπελιά και προχειρότητα σε κάποιους… Επίσης το ρεπερτόριο έχει διευρυνθεί τρομερά! Παίζονται πλέον και τα πιο σπάνια και αδικημένα τραγούδια, το οποίο είναι τέλειο, αρκεί να προσέχουμε και να μη γίνεται αυτοσκοπός.

Το ρωτώ γιατί για δεκαετίες αυτό που καθόρισε αλλά και καθορίστηκε από την αναβίωση του ρεμπέτικου ήταν μια σκηνή ρεμπετάδικων και κομπανιών (πολλά κεντράκια γύρω από τα Εξάρχεια, την Κυψέλη ή την Πατησίων). Σήμερα ποιος ο βιότοπος των νέων δυνάμεων;

Σήμερα νομίζω πως ο κύριος χώρος του ρεμπέτικου είναι ξανά η ταβέρνα, όπως ξεκίνησε δηλαδή, το ’30. Τα ρεμπετάδικα όπως τα μάθαμε τις προηγούμενες δεκαετίες, με πολυμελείς ορχήστρες σε πάλκο και ποτό χωρίς φαγητό, ουσιαστικά εξαφανίστηκαν. Αντε να έχουν μείνει 1-2 σε όλη την Αθήνα. Νομίζω από την κρίση και μετά η διασκέδαση συμπυκνώθηκε κάπως. Φαγητό και μουσική ταυτόχρονα, για να μειωθεί το κόστος. Το 90% του ρεμπέτικου νομίζω πλέον παίζεται σε ταβέρνες και το υπόλοιπο 10% σε μουσικές σκηνές, πιο συναυλιακά.

Εσείς αλήθεια πώς μπήκατε στον κόσμο του ρεμπέτικου;

«Φταίνε» αρχικά οι γονείς μου, που με νανούριζαν μωρό με ρεμπέτικα και παραδοσιακά! Μετά «φταίει» ο Γιώργος ο Ξηντάρης και το «Μινόρε της αυγής», που έβλεπα φανατικά στην τηλεόραση μικρός. Και επίσης φταίει και ο Καραγκιόζης που αγάπησα από παιδί και συγκεκριμένα η φιγούρα του Σταύρακα που έλεγε ρεμπέτικα και ήταν η αδυναμία μου. Με αυτά μαγεύτηκα από το ρεμπέτικο! Οταν στο λύκειο λοιπόν άρχισαν οι πρώτοι μουσικοί πειραματισμοί και οι πρώτες μαθητικές μπάντες, εμένα μου βγήκε πολύ φυσικά και με άλλους πέντε συμμαθητές κάναμε ρεμπέτικη κομπανία. Πηγαίναμε στην αρχή σε μια ταβέρνα στην Ανω Κυψέλη και παίζαμε για πάρτη μας, αλλά παράλληλα για εξάσκηση σε πραγματικές συνθήκες με κοινό. Και επειδή ο κόσμος γούσταρε και μας κέρναγε κρασιά, φαγητά και λοιπά, ο μαγαζάτορας μας έκανε πρόταση να πηγαίνουμε τακτικά και με μεροκάματο. Ετσι βρέθηκα ξαφνικά στα 18 μου «επαγγελματίας» από το πουθενά, χωρίς να το έχω σκοπό!

Ανεξάρτητα της αυτόνομης πορείας σας, έχετε και την Kompanía. Πώς ξεκινά αυτό το ταξίδι και με τι σκέψη;

Η αρχική Kompanía ήταν ιδέα μιας ολλανδής μάνατζερ και μουσικού, που έπαιζε ρεμπέτικα με τη δική της ορχήστρα στην Ολλανδία. Μας είχε δει εμάς στην Αθήνα, που παίζαμε στο «Ταξίμι» και μας κάλεσε να παίξουμε σε ένα τουρ αρχικά σε Ολλανδία και Βέλγιο, σε μαγαζιά που ήξερε ήδη από τη δική της πορεία. Μας έμαθε και τα πρώτα «κόλπα» των live του εξωτερικού, τα φεστιβάλ, πώς να συμπεριφερόμαστε επαγγελματικά, γιατί άλλος ο επαγγελματισμός της Ελλάδας που παίζαμε ήδη και άλλες οι συναυλιακές απαιτήσεις στην Κεντρική Ευρώπη π.χ.

Επειδή ακριβώς ταξιδεύετε συχνά για να παίξετε έξω. Τι επιρροή, απήχηση έχει το λαϊκό μας;

Τα τελευταία δώδεκα χρόνια έχουμε κάνει αμέτρητα ταξίδια εκτός Ελλάδας, σε Ολλανδία, Βέλγιο, Γερμανία, Αυστρία, Λουξεμβούργο, Ελβετία, Γαλλία, Αγγλία, Ισραήλ, Αλβανία, Σουηδία και Κύπρο. Το ρεμπέτικο είναι τόσο δυνατό που έχω δει ανθρώπους που έρχονται για πρώτη φορά σε επαφή μαζί του και δεν μιλάνε καν τη γλώσσα, να κλαίνε με ένα έντονο τραγούδι ή έναν αμανέ και φυσικά να χορεύουν ομαδικά, ακόμα και κάτω από δυνατή βροχή! Αυτό δείχνει τη δύναμη της ειλικρίνειας της λαϊκής μουσικής. Οι λαϊκές μουσικές, όλων των χωρών, θα έρθουν να σε βρουν κατάκαρδα, δεν το γλιτώνεις. Οπότε «έξω πάμε καλά»! Βέβαια ακόμα καλύτερο θα ήταν να το είχε πρώτα η Ελλάδα σε λίγο μεγαλύτερη υπόληψη, γιατί ακόμα φαίνεται να αντιμετωπίζεται ενοχικά από το κράτος. Ας τελειώσει κάποια στιγμή αυτό το μεταξικό σύνδρομο!

Προλάβατε ορισμένους σημαντικούς καλλιτέχνες της παλαιότερης γενιάς. Μου μίλαγε για εσάς ο Αγάθωνας για παράδειγμα, ένας βαθύς γνώστης του ρεμπέτικου. Τι κρατάτε και από ποιους;

Ο Αγάθωνας ήταν αγαπημένος φίλος και δάσκαλος ταυτόχρονα. Τρομερός τραγουδιστής με μεγάλο εύρος! Αν τον ακούσει κανείς να τραγουδάει δημοτικά θα καταλάβει. Τι κρατάω… Κρατάω πρώτα απ’ όλα τις συμπεριφορές και τις καθαρές εξηγήσεις από ανθρώπους σαν τον Σπύρο Λιόση, τη Λέλα Παπαδοπούλου, τον Στέλιο Βαμβακάρη… Κρατάω τον τρόπο επιλογής ρεπερτορίου από τον Αγάθωνα, τον Ξηντάρη, τον Γκολέ. Και κρατάω και την παραμικρή συμβουλή για το τραγούδισμα και για την τεχνική από όλους τους σπουδαίους τραγουδιστές που δούλεψα μαζί τους, γιατί πάντα ήθελα να δουλεύω με καλύτερους ή ισάξιους τραγουδιστές με εμένα για να κερδίζω κάτι. Δεν με ενδιέφερε να φαίνομαι «ο καλύτερος» στο πάλκο, με ενδιέφερε πάντα και ακόμα με ενδιαφέρει, να γίνομαι όντως καλύτερος κάθε βράδυ!

Δεν περιορίζεστε στο τραγούδι, τη μουσική. Ασχολείστε και με τα κόμικς, τη ζωγραφική, τον Καραγκιόζη; Αυτά πώς αλήθεια προέκυψαν;

Στην πραγματικότητα η μουσική είναι αυτή που «προέκυψε». Τα άλλα ήταν εκεί από πάντα. Ζωγράφιζα από τότε που έμαθα να κρατάω μολύβι. Είμαι γιος αγιογράφου και έχω αρκετά χρόνια σπουδών στη ζωγραφική και τις εφαρμοσμένες τέχνες. Εχω τελειώσει μεταξύ άλλων και τη σχολή του αγαπημένου μου δάσκαλου Σπύρου Ορνεράκη, που έχει γράψει ιστορία στα «ΝΕΑ». Μάλιστα με τον Σπύρο, που τον υπεραγαπώ, έζησα μια φοβερή στιγμή, όταν μετά από χρόνια που δεν είχαμε βρεθεί, συναντηθήκαμε σε τηλεοπτική εκπομπή και βρεθήκαμε εγώ να του παίζω κι αυτός να χορεύει ζεϊμπέκικο που μου το αφιέρωσε! Μεγάλη συγκίνηση…

Ο Καραγκιόζης;

Το άλλο μεγάλο κομμάτι στην καρδιά μου είναι όντως ο Καραγκιόζης. Φτιάχνω φιγούρες και σκηνικά, παίζω μουσική για τις παραστάσεις και έχω συνεργαστεί σχεδόν με όλους τους καραγκιοζοπαίχτες ή έστω με τους καλύτερους. Θεωρώ τον αείμνηστο Θανάση Σπυρόπουλο δάσκαλό μου σφαιρικά σε αυτή την τέχνη, ακόμα κι αν δεν παίζω ο ίδιος.

Σήμερα, στα «ΝΕΑ» γειτνιάζετε με την Κατερίνα Τσιρίδου. Σας ένωνε για χρόνια η Kompanía, σωστά;

Και όχι μόνο! Μας ενώνει και ο Ιάσονας, ο γιος της Κατερίνας και του Νίκου Πρωτόπαπα που τον έχω βαφτίσει. Ναι, μαζί ξεκινήσαμε στην Kompanía, ήταν ιδρυτικό μέλος και η πρώτη τραγουδίστρια, πριν από την Ιουλία Καραπατάκη. Και παίζαμε παρέα και πριν από αυτό. Είναι από τους ανθρώπους που νομίζω ότι ταιριάζω πολύ πάνω στο πάλκο και βγαίνει η βραδιά αβίαστα. Μας ενώνουν πολλές ώρες πτήσης, πολλά χρόνια συναυλιών και ταξιδιών! Και ξέρεις, στο ταξίδι φαίνονται όλα για τις σχέσεις. Αν δεν ταιριάζεις με έναν άνθρωπο, δεν γίνεται να ταξιδεύεις μαζί του, να συγκατοικείς και να μοιράζεσαι. Για εμένα το ταίριασμα των χαρακτήρων είναι το Νο 1 κριτήριο και για τις καλλιτεχνικές συνεργασίες μου.