1922: Η καταστροφή {LF}της Σμύρνης

Η προκλητική δήλωση του τούρκου προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, με αφορμή τη συμπλήρωση των 101 χρόνων από τη Μικρασιατική Καταστροφή, «στις 26 Αυγούστου του 1922, ο στρατός μας ξεκίνησε τη μεγάλη επίθεση με την εντολή από τον Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ, ο ηρωικός στρατός μας διέλυσε τα εχθρικά μέτωπα, και στις 30 Αυγούστου διέλυσε ένα μεγάλο μέρος των ελληνικών δυνάμεων εισβολής και άνοιξε τον δρόμο προς τη Σμύρνη. Δεκαπέντε ημέρες μετά την έναρξη της μεγάλης επίθεσης κυμάτιζαν οι τουρκικές σημαίες στη Σμύρνη, την οποία είχε καταστρέψει και κάψει ο εχθρός που διέφυγε», δημιουργεί γενικότερα ερωτήματα αναφορικά με την εκρίζωση των ελληνικών κοινών της Ασιατικής Ελλάδας και τον ιστορικό συμβολισμό της καταστροφής της Σμύρνης.

Δεν είναι μόνο ότι ο Κεμάλ πέτυχε μια ολοκληρωτική νίκη έναντι των ελληνικών δυνάμεων οδηγώντας στον ενταφιασμό της Μεγάλης Ιδέας. Αλλά κυρίως ότι η γέννηση του τουρκικού κράτους συνυφάνθηκε με τη νομιμοποίηση των Μεγάλων Δυνάμεων για την πρόσκτηση του μεγίστου μέρους των εδαφών της πρώην Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στη Μικρά Ασία, κατ’ αντιστοιχία του γράμματος του Εθνικού Συμφώνου που ψήφισε το τελευταίο οθωμανικό κοινοβούλιο στις αρχές του 1920. Βασιζόμενοι σε προγενέστερη, ενδελεχή μας μελέτη για την πορεία του πολιτικοστρατιωτικού εγχειρήματος στη Μικρά Ασία (Δ. Τσιριγώτης, Η Ελληνική Στρατηγική στη Μικρά Ασία, 1919-1922) και έχοντας τεκμηριώσει την εφικτότητά του στο αρχικό του στάδιο (Μάιος 1919 – Οκτώβριος 1920), δύναται να υποστηριχθεί ότι τα γενεσιουργά αίτια της Μικρασιατικής Καταστροφής εντοπίζονται στη στρατηγική ανεπάρκεια των μετανοεμβριανών ελληνικών κυβερνήσεων να διαμορφώσουν – εφαρμόσουν μια συγκροτημένη πρόταση πολιτικής, συναρμοσμένη με τις επιταγές του εσωτερικού και διεθνούς περιβάλλοντος.

Χωρίς να δύναται να παραβλεφθεί το γεγονός των περιορισμένων οικονομικών πόρων της Ελλάδας, ευθύς με την έναρξη του πολιτικοστρατιωτικού εγχειρήματος στην Ιωνία, καθίσταται αναμφίλεκτα απαγορευτική ακόμα και η απλή σκέψη της συνέχειας της ελληνικής στρατιωτικής εμπλοκής στη Μικρά Ασία, μετά την αλλαγή στην πολιτική διακυβέρνηση της χώρας (Νοέμβριος 1920), την επαναφορά του βασιλέως Κωνσταντίνου και την αναστολή των διασυμμαχικών πιστώσεων.

Η εμπρηστική επίθεση των Νεότουρκων στη μητρόπολη του Ελληνισμού το απόγευμα της 31^ης Αυγούστου / 13^ης Σεπτεμβρίου (παλαιό / νέο ημερολόγιο) του 1922 εκδηλώθηκε αμέσως μετά τις συστηματικές λεηλασίες των κεμαλικών στρατιωτικών δυνάμεων και των άτακτων ένοπλων ομάδων – Τσέτες – στην πόλη. Αντικειμενικός πολιτικός στόχος ήταν η ολοκλήρωση της εθνικής ομογενοποίησης των αλλοεθνών πληθυσμών που διαβιούσαν στα ασιατικά (κυρίως) εδάφη της πρώην Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Δεν ήταν μόνο η οικονομική, πολιτισμική και πολιτική πρωτοκαθεδρία του Eλληνισμού της περιοχής που εξήρε τη μοναδικότητά του, αλλά κυρίως ο ελληνικός τρόπος του βίου που ανήγαγε την «κοσμόπολη» του Eλληνισμού σε αέναη απειλή για τη συγκρότηση του τουρκικού έθνους.

Κατά τον μέντορα του τουρκικού στρατού, γερμανό στρατηγό Λίμαν φον Σάντερς, «ουδέποτε η Τουρκία θα έχει ασφάλεια στη Δυτική Μικρά Ασία εφόσον εκεί είναι μια άλλη Ελλάδα». Το μέγεθος της καταστροφής για τη μητρόπολη της Ασιατικής Ελλάδας ήταν ολοκληρωτικό, σηματοδοτώντας το τέλος της πολυπολεοτικής οργάνωσης του Ελληνισμού, από τις απαρχές του, κατά τη διάρκεια των κρητομυκηναϊκών χρόνων (1700-1070 π.Χ.), έως τις αρχές του 20^ού αιώνα (1922), σε πόλεις και κοινά.

Ο Διονύσης Τσιριγώτης είναι επίκουρος καθηγητής Σύγχρονης Ελληνικής Ιστορίας, Διεθνών Σχέσεων και Διπλωματίας του Πανεπιστημίου Πειραιώς