Ενας homo universalis στην υπηρεσία της Υγείας

Σκηνή 1η, 1982: Ο Αρης Σισσούρας επισκέπτεται ως διοικητής του ΙΚΑ το παράρτημα του Ιδρύματος στον Βόλο. Χωρίς συνοδείες μπερδεύεται με τους ασφαλισμένους που κατακλύζουν τα γραφεία. Ενας ηλικιωμένος προσπαθεί να καταθέσει μια αίτηση την οποία αρνείται να παραλάβει ο υπάλληλος γιατί ο ασφαλισμένος είχε κόψει τη σελίδα Α4 της αίτησης στη μέση. Ο Αρης ζητάει από το διπλανό γραφείο μια λευκή σελίδα, την κόβει στη μέση, την ενώνει με τη μισή σελίδα του ηλικιωμένου με ένα συρραπτικό και απευθυνόμενος στον υπάλληλο του λέει: «Είναι εντάξει τώρα; Εδώ, αγαπητέ μου, είμαστε για να βρίσκουμε απλές και έξυπνες λύσεις στα προβλήματα και όχι να δυσκολεύουμε τη ζωή των ανθρώπων».

Σκηνή 2η, 1983: Υπουργείο Υγείας, στη συνεδρίαση της επιτροπής Αυγερινού για την ίδρυση του ΕΣΥ. Ολοι λένε την άποψή τους με βάση τις εμπειρίες τους. Ο Αρης σηκώνεται μπροστά στον πίνακα προσπαθώντας να τεκμηριώσει τις απόψεις του με επιστημονικά επιχειρήματα σχεδιάζοντας τα αναγκαία επίπεδα παρεμβάσεων και τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ τους.

Σκηνή 3η, 1984: Στη Χάγη ο ΠΟΥ διοργανώνει τη μεγάλη συνδιάσκεψη για την Οργάνωση και Διοίκηση των Υπηρεσιών Υγείας. Είχα την τιμή να συμμετέχω στην ελληνική αντιπροσωπεία με επικεφαλής τον Αρη Σισσούρα. Ηταν αρκετή η πρώτη συνεδρία των ομάδων εργασίας για να προσελκύσει ο Αρης το ενδιαφέρον των περισσότερων αντιπροσωπειών που κατέκλυσαν την αίθουσα για να παρακολουθήσουν τις παρεμβάσεις του. Και το επιστέγασμα, το βράδυ στο επίσημο δείπνο ο Αρης μετέτρεψε ένα βαρετό δείπνο σε ένα τρικούβερτο πάρτι με χορό μέχρι πρωίας.

Σκηνή 4η, 1986: Λονδίνο. Ο Αρης Σισσούρας προσκεκλημένος σε πανεπιστήμιο της πόλης. Το βράδυ είναι καλεσμένος με άλλους φίλους στο σπίτι μου. Και ενώ η συζήτηση περιστρεφόταν γύρω από το θέατρο, μας ξαφνιάζει παίζοντας απροετοίμαστα την τελευταία σκηνή του σαιξπηρικού «Ριχάρδου Γ’», όπου ο ηττημένος βασιλιάς κραυγάζει «Ενα άλογο! Ενα άλογο! Το βασίλειό μου για ένα άλογο!», με εκπληκτικό τρόπο!

Τι ήταν λοπόν ο Αρης Σισσούρας; Επιστήμονας; Ερευνητής; Ακαδημαϊκός δάσκαλος; Υπερασπιστής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων; Πολιτικός; Διανοούμενος; Ανθρωπος της χαράς και του γέλιου;

Ηταν όλα αυτά μαζί και χωριστά. Ο Αρης ήταν αυτό το είδος εν ανεπαρκεία σήμερα. Ενας homo universalis! Ενας bon viveur της εποχής του.

Ούτε ο ίδιος δεν θα πίστευε πως ξεκινώντας από το χωριό του, το Μαυρολιθάρι της Φωκίδας (το οποίο ο ίδιος ονόμαζε Blackstone χαριτολογώντας), θα είχε αυτή την αξιοσημείωτη διαδρομή. Τελείωσε το Μαθηματικό Τμήμα του ΕΚΠΑ και συνέχισε στο Manchester της Αγγλίας με το διδακτορικό του στη επιχειρησιακή έρευνα, όπου και εργάστηκε σαν μέλος του ΔΕΠ του πανεπιστημίου. Επιστρέφει στην Ελλάδα στα 1975 στη θέση του καθηγητή της Επιχειρησιακής Ερευνας στο Πανεπιστήμιο Πατρών, όπου και υπηρέτησε μέχρι τη συνταξιοδότησή του. Διαλέγει ως μοντέλο άσκησης του γνωστικού του αντικειμένου τις Υπηρεσίες Υγείας και ιδρύει τη Μονάδα Ανάλυσης και Προγραμματισμού Υπηρεσιών Υγείας στην οποία ανατίθενται πολλές μελέτες, μεταξύ των οποίων αυτή που χρησιμοποιήθηκε από τον Σ. Δοξιάδη στην πρώτη, αποτυχημένη, προσπάθεια ίδρυσης ενός Εθνικού Συστήματος Υγείας. Στη συνέχεια καλείται από τον Παρασκευά Αυγερινό σαν βασικό μέλος της ομάδας Σχεδιασμού του ΕΣΥ, που οδήγησε τελικά στην ίδρυση του ΕΣΥ στα 1983. Διετέλεσε διοικητής του ΙΚΑ (1981-1984) και διευθυντής του Ινστιτούτου Κοινωνικής Πολιτικής του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών (1994-2000). Εκπροσώπησε τη χώρα στο υψηλότερο επίπεδο σε διεθνείς οργανισμούς όπως στη High Level Committee της Ευρωπαϊκής Ενωσης.

Το επιστημονικό και πολιτικό έργο του Αρη Σισσούρα, ως ενασχόληση και έργο ζωής, δομήθηκε γύρω από τα θέματα των Υπηρεσιών Υγείας. Θεωρούσε, και ορθώς, την οικοδόμηση ενός αποτελεσματικού Εθνικού Συστήματος Υγείας τον ακρογωνιαίο λίθο του κοινωνικού κράτους, της κοινωνικής δικαιοσύνης και εν τέλει της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.

Η μεγάλη του συνεισφορά ήταν, επιχειρησιακός επιστήμονας και ερευνητής ο ίδιος, πως σε ένα κράτος υπερπολιτικοποίησης των πάντων, η τεκμηρίωση και εν γένει η επιστημονική υποστήριξη των πολιτικών είναι συνθήκη sine qua non, για ένα επιτυχημένο αποτέλεσμα. Προσπαθούσε διαρκώς και με συνέπεια να πείσει πως η συγκρότηση τεκμηριωμένων πολιτικών (policies) είναι προϋπόθεση για την άσκηση εναλλακτικών Πολιτικών (politics).

Υπ’ αυτή την έννοια, την πρώτη μεταπολιτευτική περίοδο υπήρξε πρωτοπόρος στη σύνδεση επιστήμης και Πολιτικής, συνεπικουρούμενος από τον αείμνηστο καθηγητή Γιάννη Κυριόπουλο.

Στο βιβλίο που συνόψισε όλο του το έργο, επιστημονικό και πολιτικό, «Τα μετέωρα βήματα του ΕΣΥ», έγραφε: «Πρέπει να κατανοηθεί η ανάγκη για ποσοτικές μετρήσεις και τεκμηριώσεις του παραγόμενου έργου ώστε η αποτελεσματικότητα των εφαρμοζόμενων μέτρων και οι αποκλίσεις από τους καθορισμένους στόχους να αξιολογούνται συνεχώς, με σκοπό να πραγματοποιούνται προσαρμογές και να παράγονται νέες πολιτικές».

Δυστυχώς οι προσπάθειές του δεν καρποφόρησαν. Υστερα από τον δικαιολογημένο ενθουσιασμό και τις προσδοκίες της ίδρυσής του από τον Π. Αυγερινό, και με ελάχιστες εξαιρέσεις, όπως έλεγε κι ίδιος, το ΕΣΥ διέγραψε μια μετέωρη πορεία μεταξύ μιας εντυπωσιακής ανάπτυξης των υποδομών και της θεσμικής ανεπάρκειας και των χαμηλών αποδόσεών του, που προκαλούν μεγάλη κοινωνική δυσαρέσκεια.

Ενα είναι βέβαιο. Ο Αρης Σισσούρας, ως εξαιρετικός δάσκαλος, έχει βοηθήσει να διαθέτουμε σήμερα ένα επαρκές επιστημονικό δυναμικό, που θα συνεχίσει το έργο του. Με τη βεβαιότητα πως μαζί με την επιστημονική γνώση θα μεταφέρουν τη βαθιά κοινωνική ενσυναίσθησή του, αλλά και την ετοιμότητά του να διαψευστεί, ως γνήσιος επιστήμονας της νεωτερικότητας.

Και βεβαίως θα λείψει αυτή η χαρά της ζωής που χαρακτήριζε τον Αρη και που με μεγαλοδωρία χάριζε στους γύρω του κάθε στιγμή. Αυτή που έδινε νόημα στις πράξεις του.

Ο Χρήστος Δερβένης είναι καθηγητής Χειρουργικής