Μια προσφορά για την ελληνική γλώσσα

Για τους ανθρώπους που αγαπούν τη γλώσσα, ασχολούνται με τη γραφή και ανατρέχουν στην ετυμολογία των λέξεων ένα χρηστικό λεξικό είναι η απαραίτητη αναφορά – σχεδόν προέκταση του χεριού τους, όπως μαρτυρούν συχνά πολλοί μεταφραστές και μεταφράστριες στις συνεντεύξεις τους. Είναι, όμως, και ένα εργαλείο για τους μαθητές και τους φοιτητές. Το Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας της Ακαδημίας Αθηνών, το οποίο από την επόμενη Κυριακή (3 Σεπτεμβρίου) προσφέρει «Το Βήμα» στους αναγνώστες του σε οκτώ καλαίσθητους τόμους, είναι ένα τέτοιο εργαλείο που μιλάει στην εποχή του. «Εκείνος που επιδιώκει να προκαλέσει ρήγματα στον ξύλινο λόγο των σχολικών δοκιμίων, να εκγυμνάσει τους μαθητές του ώστε να ξεκλειδώνουν τη γλώσσα της διαφήμισης, των ψηφιακών κοινωνικών δικτύων, άλλων κοινωνικών ομάδων και να δουλέψει δημιουργικά, ανοιχτά και κριτικά με τη γλώσσα, τότε το Χρηστικό Λεξικό είναι το δικό του βιβλίο αναφοράς», έχει σημειώσει παλιότερα ο Τάσος Μάτος, διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας. Και συμφωνεί μαζί του ο Ιωάννης Ν. Καζάζης, ομότιμος καθηγητής του ΑΠΘ, πρόεδρος του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας: «Είναι το λεξικό της τεχνολογικής εποχής και της Ελλάδας της Ευρωπαϊκής Ενωσης… Ο,τι υπάρχει σ’ αυτό το λεξικό λέγεται. Δεν είναι απλώς συλλογή λέξεων, όπως συνηθίζεται σε άλλα νεοελληνικά λεξικά».

Οι αριθμοί βεβαιώνουν του λόγου το ασφαλές: το Λεξικό περιλαμβάνει 75.000 λήμματα και 5.500 νεολογισμούς από 99 γνωστικούς τομείς. «Πόσοι, άραγε, γνωρίζουν τι σημαίνουν οι λέξεις αναρή, βαριατρική, γουανίνη, εγκαλλώπισμα, κίβι, μετενέργεια, πολέντα, σκαλάθυρμα, χρωματίνη, ωτία;», αναρωτιέται ο ακαδημαϊκός Χριστόφορος Χαραλαμπάκης, ομότιμος καθηγητής Γλωσσολογίας του ΕΚΠΑ, γενικός συντονιστής, συντάκτης και επιμελητής του Χρηστικού Λεξικού. Και συμπληρώνει: «Γι’ αυτό χρειαζόμαστε όλοι, ιδιαίτερα οι μαθητές, οι δάσκαλοι και οι καθηγητές όλων των ειδικοτήτων, και όχι μόνο οι φιλόλογοι, δύο με τρία διαφορετικά λεξικά, να κρίνουμε, να συγκρίνουμε και να κάνουμε τις δικές μας επιλογές».

Στους τόμους που από την επόμενη εβδομάδα θα μπορούν να αποκτήσουν οι αναγνώστες αντικατοπτρίζονται:

• η έκρηξη των επιστημών, καθώς λημματογραφείται μεγάλος αριθμός επιστημονικών κλάδων
• η ευαισθητοποίηση σε περιβαλλοντολογικά και κοινωνικά θέματα
• η συμπερίληψη λέξεων από διαλέκτους και τη «γλώσσα της νεολαίας»
• η επιστημονική ονομασία ζώων και φυτών
• η συνεχής αναθεώρηση λέξεων, η χρήση των οποίων παλιότερα θεωρούνταν λανθασμένη ενώ αργότερα ορθή (είναι το σημείο που τονίζει ο καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας στη δική του αποτίμηση: «Ενδιαφέρουσα, ακόμη, είναι η λεξικογραφική προσέγγιση αρκετών θεωρούμενων “λαθών” στη γλώσσα, ως εναλλακτικών υφολογικών ή χρηστικών δυνατοτήτων του γλωσσικού συστήματος: οι ασκοί του Αιόλου, το αποτίει φόρο τιμής, το εκτίει ποινή, η ωρίμανση και η τσιπούρα είναι μερικά ενδεικτικά παραδείγματα· πραγματικά, πόσοι θα έλεγαν ή θα έγραφαν: ο ασκός του Αιόλου, αποτίνει φόρο τιμής, εκτίνει ποινή, ωρίμαση και τσιππούρα;») η διπλή ορθογραφία

«ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ ΚΑΙ ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ»

Με τον τρόπο του, λοιπόν, το Χρηστικό Λεξικό της Ακαδημίας Αθηνών ακολουθεί το πνεύμα και τις αλλαγές της εποχής, η οποία παράγει, «καταναλώνει» και συνδιαμορφώνει τη γλώσσα επιβάλλοντας νέες λύσεις ή καταργώντας παλαιότερους τύπους που δεν ανταποκρίνονται πλέον στις ανάγκες χρήσης. Είναι χαρακτηριστικό μάλιστα ότι το λημματολόγιο βασίζεται σε εκτενείς έντυπες και ηλεκτρονικές βάσεις δεδομένων, ξεκινώντας από μηδενική βάση. «Λειτουργεί συγχρόνως ως γραμματική και ως συντακτικό, καθώς παρέχει για κάθε λήμμα όλες τις απαραίτητες μορφολογικές και συντακτικές πληροφορίες που χρειάζεται όποιος θέλει να παράγει προφορικό και γραπτό λόγο που να ανταποκρίνεται επιτυχώς στην εκάστοτε επικοινωνιακή περίσταση», σημειώνει εύστοχα ο Χ. Χαραλαμπάκης. «Με τις λεπτομερείς, εξάλλου, σημασιολογικές και υφολογικές διακρίσεις των λέξεων που επισημαίνονται σ’ αυτό το λεξικό, όποιος το συμβουλεύεται καλλιεργεί τη γλώσσα και το ύφος του, αναδεικνύοντας την ποιότητα της σκέψης και τη γνησιότητα των συναισθημάτων του, επομένως τη μοναδικότητα της προσωπικότητάς του».