Η σύγκλιση των αξιών αργεί ακόμη

Τότε, το 40% του παγκόσμιου πληθυσμού ζούσε σε συνθήκες ακραίας φτώχειας. Σήμερα, το αντίστοιχο ποσοστό είναι 8% και περισσότεροι από τους μισούς κατοίκους του πλανήτη θεωρείται ότι ανήκουν στη μεσαία τάξη. Ο Economist κάνει spoiler και αποκαλύπτει από την αρχή ακόμη του δημοσιεύματός του αν η θεωρία του Ινγκλχαρτ επαληθεύεται ή διαψεύδεται. Εγώ λέω να σας κρατήσω λίγο σε αγωνία – αν και ο τίτλος σάς έχει προϊδεάσει.

Ο αμερικανός καθηγητής έφτιαξε έναν σταυρό. Στον Βορρά είναι η νεωτερικότητα, στον Νότο ο σεβασμός στην παράδοση, στην Ανατολή η ελεύθερη έκφραση και στη Δύση το αίσθημα επιβίωσης. Οι διάφορες χώρες τοποθετούνται ανάλογα με τις απαντήσεις των κατοίκων τoυς σε ερωτήσεις όπως: «Πιστεύετε στον Θεό;» «Πόσο σημαντική είναι η αξία της υπακοής στα παιδιά;» «Εμπιστεύεστε τους ανθρώπους;» «Θα υπογράφατε ποτέ ένα ψήφισμα;»

Ας συγκρίνουμε τώρα το κύμα των ερευνών που ολοκληρώθηκε το 1998 (με τη συμμετοχή 60 χωρών) μ’ εκείνο του 2022 (όπου έλαβαν μέρος 130.000 άνθρωποι από 90 χώρες). Στο πρώτο γράφημα, οι χώρες είναι διεσπαρμένες και στα τέσσερα τεταρτημόρια. Στο δεύτερο, οι περισσότερες είναι συγκεντρωμένες πάνω δεξιά και κάτω αριστερά. Και σχηματίζουν μια διαγώνιο που ξεκινά κάτω αριστερά, με ισχυρές παραδοσιακές και συλλογικές αξίες, για να καταλήξει πάνω δεξιά, με προεξάρχουσες τις κοσμικές αξίες και την ατομική αναζήτηση. Οι περισσότερες από τις φτωχές χώρες βρίσκονται στη μια άκρη και οι περισσότερες από τις πλούσιες στην άλλη.

Οσο περνάει ο καιρός λοιπόν, και οι φτωχές χώρες αναπτύσσονται, θα αρχίσουν να μετακινούνται προς τα βορειοανατολικά; Μακάρι. Αυτό θα σήμαινε λογικά ότι οι αξίες αλλάζουν πιο γρήγορα σ’ εκείνες, ενώ την ίδια στιγμή οι πλούσιες χώρες παραμένουν σταθερές. Ομως η έρευνα δείχνει ότι συμβαίνει το αντίθετο. Οι χώρες που είναι ήδη πιο κοσμικές, πιστεύουν ας πούμε στη δύναμη της επιστήμης, αλλάζουν ταχύτερα και γίνονται ακόμη πιο κοσμικές. Εκείνες που είναι πιο παραδοσιακές και πιστεύουν στη δύναμη της φυλής, πάλι, αλλάζουν λιγότερο. Και μερικές φορές γίνονται ακόμη πιο παραδοσιακές.

Με άλλα λόγια, σημειώνει ο Economist, οι διαφορές  ανάμεσα στον τρόπο σκέψης των ανθρώπων σε διάφορα μέρη του κόσμου φαίνεται να μεγαλώνουν.

Ο Ινγκλχαρτ θεωρούσε ότι στον πυρήνα της σκέψης των ανθρώπων και των αξιών στις οποίες πιστεύουν βρίσκεται η ανασφάλεια. Σε έναν κόσμο όπου μια επιδημία ή μια ξηρασία μπορεί να σαρώσει τα πάντα σε μια νύχτα, η οικογένεια αποτελεί τη μόνη άμυνα και η εκκλησία τη μόνη παρηγοριά. Οσο αυξάνεται ο πλούτος, και η ανασφάλεια υποχωρεί, οι άνθρωποι αποκτούν μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στον εαυτό τους.

Οχι αναγκαστικά όμως και στους άλλους ή στις κυβερνήσεις. Το 2022, το ποσοστό των ευρωπαίων προτεσταντών που δήλωσαν ότι εμπιστεύονται τους περισσότερους ανθρώπους ήταν λίγο πάνω από 50% (έναντι 38% το 1998), το αντίστοιχο ποσοστό όμως των μουσουλμάνων ήταν μόλις 15% (έναντι 32%). Στην ερώτηση αν θα υπέγραφαν ένα ψήφισμα, οι μισοί κάτοικοι λατινοαμερικάνικων και ορθόδοξων χωρών απάντησαν το 2022 «ποτέ», ένα ποσοστό που συνιστά μεγάλη αύξηση για τις πρώτες και λίγο μικρότερη για τις δεύτερες σε σχέση με το 1998: είναι φανερό ότι οι κοινωνίες αυτές δεν πιστεύουν ότι οι κυβερνήσεις υπηρετούν τα συμφέροντά τους, ενώ φοβούνται και τα αντίποινα σε περίπτωση ανάληψης πρωτοβουλιών. Ο αριθμός των Ευρωπαίων, αντιθέτως, που δήλωσαν ότι δεν θα υπέγραφαν ποτέ ένα ψήφισμα έπεσε αυτή την 25ετία κατακόρυφα.

Φαίνεται λοιπόν ότι η ημέρα που οι παγκόσμιες αξίες θα συγκλίνουν αργεί πολύ ακόμη. Μπορεί μάλιστα το χάσμα να μεγαλώσει κι άλλο προτού αρχίσει να μικραίνει. Την τελευταία δεκαετία, οι αυταρχικοί λαϊκιστές τα πηγαίνουν καλά στις δύο από τις ζώνες όπου οι κοσμικές αξίες υποχωρούν: τις ορθόδοξες χώρες (Ρωσία, Λευκορωσία) και τη Λατινική Αμερική (Βραζιλία, Νικαράγουα, Βενεζουέλα). Στις χώρες αυτές, όπως και στις ισλαμικές, το ποσοστό των πολιτών που θεωρούν καλό να κυβερνώνται από έναν ισχυρό ηγέτη ο οποίος δεν πολυασχολείται με το κοινοβούλιο ή τις εκλογές αυξήθηκε από το 1998 ως το 2022 κατά 35% ως 65%.

Τι συμπέρασμα βγάζουμε λοιπόν για τις «οικουμενικές αξίες»; Οτι οι κοσμικές και φιλελεύθερες αξίες δεν είναι τελικά πιο οικουμενικές από τις θρησκευτικές και αυταρχικές. Σε γενικές γραμμές, όσο το προσδόκιμο ζωής μεγαλώνει και η εκπαίδευση επεκτείνεται, τόσο λιγότερο ανησυχούν οι άνθρωποι για τις φυσικές καταστροφές και τόσο περισσότερη ελευθερία αναζητούν στις επιλογές τους. Ο ρυθμός όμως με τον οποίο γίνεται αυτή η μετατόπιση διαφέρει από χώρα σε χώρα, ενώ μερικές φορές αποκτά και αρνητικό πρόσημο. Οσο για τον πλούτο, δεν προκαλεί αναγκαστικά και αλλαγή των αξιών. Κι αυτό, επειδή οι χώρες που γίνονται πλουσιότερες αισθάνονται συχνά λιγότερο ασφαλείς.

Ρόναλντ {LF}Ινγκλχαρτ {LF}(1934-2021)

Η αντίδραση {LF}στις αλλαγές

Το ερώτημα εν τέλει, γράφει ο Economist, είναι πώς να βοηθήσεις τους ανθρώπους να αισθάνονται πιο ασφαλείς. Η Κίνα υπόσχεται τάξη για τους νομιμόφρονες πολίτες που δεν ασχολούνται με την πολιτική και δεν αμφισβητούν τους ηγέτες τους – όμως οι γραμμές μετατοπίζονται, η εξουσία αλλάζει συχνά χέρια και αυτό δημιουργεί ανασφάλεια. Μια πειστικότερη απάντηση είναι η προώθηση της ευημερίας με βάση το κράτος δικαίου. Η βαθύτερη λύση στην ανασφάλεια, όμως, σχετίζεται με το πώς αντιδρούν οι χώρες στις αλλαγές, είτε πρόκειται για την κλιματική αλλαγή είτε για την τεχνητή νοημοσύνη ή την αντιπαράθεση της Κίνας με τις ΗΠΑ. Οι χώρες που διαχειρίζονται καλά τις αλλαγές, δίνοντας έμφαση στην ανοχή, την ελεύθερη έκφραση και την ατομική αναζήτηση, αυξάνουν την εμπιστοσύνη των κοινωνιών τους απέναντι στο μέλλον. Και ενισχύουν τις πιθανότητες να δικαιωθεί το όραμα του Ρόναλντ Ινγκλχαρτ.