Το θεατό και το αθέατο

Στέκεται ολόρθος, τεντωμένος σαν τόξο, με τους μυς του σφιγμένους κι ανάγλυφους, το δεξί του πόδι μισό βήμα πίσω και τη δεξιά του γροθιά στο μέτωπό του, λίγο πιο πάνω από τα μάτια του. Δεν αποπνέει κανενός είδους γαλήνη: βρίσκεται στην ένταση του αιώνιου «ιστάμενου τώρα» (nunc stans), της ακίνητης αιωνιότητας της λατρείας. Γιατί η χειρονομία του αυτή, ο μινωικός χαιρετισμός του, δηλώνει πως προστατεύει το βλέμμα του από το ασύμμετρο φως της θεότητας που εμφανίζεται τώρα μπροστά του.

Κάθε Δεκαπενταύγουστο γιορτάζουμε, κυρίως, την πίστη. Την ανθρώπινη εναπόθεση ελπίδων και ευχαριστιών, δέους και αγωνίας, φόβου και σιγουριάς, θάμβους και τρόμου, απελπισίας και έκστασης, στο θεϊκό. Η λατρεία: με μορφή διαφορετική ανάλογα με το μήκος και πλάτος της γης (έτσι ώστε να νιώθουμε ίσως άβολα με το μαζικό προσκύνημα προς τη Μέκκα ή το αυτομαστίγωμα κάτω από έναν χριστιανικό σταυρό, αλλά εξοικειωμένοι με την ανηφορική πορεία στα γόνατα, στα τέσσερα δηλαδή, προς έναν ναό) αλλά πάντα στην ουσία της η ίδια. Η ίδια με του Λατρευτή του 1700-1450 π.Χ. που προστατεύει τα μάτια του από την εκτυφλωτική λάμψη της θεότητας, ενώ συγχρόνως, με όλο του το κορμί το φτιαγμένο από χαλκό και μόλυβδο, της παραδίδεται.

Τη βλέπει τη θεότητά του ο χάλκινος λατρευτής. Οπως και τόσο πολλοί που και σήμερα αισθάνονται ότι τη βλέπουν· το θεατό και το αθέατο συναντώνται μέσα στους χώρους και τους χρόνους σαν εικόνες τοποθετημένες η μία πάνω στην άλλη, σαν τις αγιογραφίες που κάλυψαν τις επιγραφές των αρχαίων κιόνων, σαν κάποιο υπέροχο έργο σπουδαίου καλλιτέχνη ζωγραφισμένο πάνω σε ένα επίσης υπέροχο παλαιότερό του, απλούστατα γιατί δεν είχε άλλον καμβά. Το θεατό και το αθέατο, σε γαλήνια συνύπαρξη για όσους καταφέρνουν να ισορροπούν πάνω τους, σε μόνιμη πάλη για όσους αντέχουν μόνο το απτό και ορατό. Υπάρχει πάντως κάτι που αξίζει κοινή παραδοχή: ότι ο καμβάς δεν αρκεί για όλα όσα θα ήθελε το βλέμμα μας να δει. Οτι μπορεί πράγματι να υπάρχει το αθέατο που δεν χωράει στις προθήκες της πραγματικότητάς μας και κρύβεται, αναγκαστικά, από κάτω. Σαν, ας πούμε, τα χιλιάδες αριστουργήματα που βρίσκονται στις αποθήκες του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου: χάρη στην πολύ επιτυχημένη δράση «Αθέατο Μουσείο», ξεκινώντας από τον Ιανουάριο του 2015, 21 κρυμμένοι θησαυροί (το Δαχτυλίδι του Θησέα, η Ασυνήθιστη Ιστορία ενός Μυκηναϊκού Αγγείου από τη Σμύρνη κ.ά.) ανέβηκαν στην επιφάνεια και μας παρουσιάστηκαν με τόσο συναρπαστικές αναλύσεις και παράπλευρες ιστορίες ώστε όσοι τους είδαμε νοερά φέραμε τη γροθιά μας μπροστά από τα μάτια μας, έκθαμβοι μπροστά στη θεότητα που μας εμφανιζόταν.

Αθέατο το παρελθόν, κι όμως ξαφνικά ξεπηδά μέσα από τον χάλκινο βόστρυχο που τυλίγεται παιχνιδιάρικα γύρω από μια δεξιά παρειά κι απλώνεται ως χαμηλά σε τεντωμένη πλάτη – θεατό πια, έρχεται ορμητικό καταπάνω μας. Αθέατος ο καλλιτέχνης που μπόρεσε μέσα σε κάτι τόσο μικρό κι άκαμπτο να φυσήξει τόση ζωή, και η ζωή αυτή να είναι κι η δική μας. Ζωή κοινή, με τους ανάγλυφους μυς της νιότης αλλά και την αιώνια επίγνωση όσων θα ακολουθήσουν: η φθορά, ο θάνατος και, χειρότερο απ’ όλα, η λήθη. Αγωνία ίδια, ελπίδα σε κάτι άλλο, για κάτι άλλο, ίδια. Ο λατρευτής κρατά τη γροθιά του μπροστά στο βλέμμα του για να δει και να μη δει – έτσι ακριβώς όπως κάνουμε κι εμείς σήμερα.

^«Στην αρχαιολογία δεν έχουμε βεβαιότητες», εξηγεί πάντα, στις μαγευτικές του ομιλίες, ο αρχαιολόγος Κώστας Πασχαλίδης, επιμελητής αρχαιοτήτων της Προϊστορικής Συλλογής του Μουσείου. Οσοι τον έχουν ακούσει έχουν ζήσει, ως πραγματική εμπειρία, το αθέατο να γίνεται θεατό. Με δέος κι αβεβαιότητα κι ευγνωμοσύνη. Λίγο, δηλαδή, σαν μια πίστη. «Αθέατο Μουσείο», Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, «Η παράξενη ιστορία ενός κούρου από την Κρήτη», 1/8-16/10/2023.