Εργα τέχνης σε σπίτια

Τα περίφημα βοτσαλωτά της Κάσου, κομψοτεχνήματα μεγάλης πολιτιστικής αξίας, που προκαλούν τον θαυμασμό, ξεκίνησε να καταγράφει για πρώτη φορά η Δημοτική Αρχή του νησιού σε συνεργασία με την Υπηρεσία Νεωτέρων Μνημείων Δωδεκανήσων.

Στόχος είναι να δημιουργηθεί ένας ψηφιακός χάρτης στον οποίο θα αποτυπώνονται τα σημεία που φιλοξενούν στο νησί αυτό το μοναδικό είδος τέχνης μαζί με την «ταυτότητα» των έργων: τη χρονολογία κατασκευής τους, τα ονόματα των φημισμένων μαστόρων που άφησαν το στίγμα τους στο νησί, την άγνωστη ιστορία που κρύβει καθένα από αυτά….

Οπως εξηγεί στα «ΝΕΑ» ο Ηλίας Μαστροπαύλος, δημοτικός σύμβουλος Κάσου, μέχρι σήμερα έχουν εντοπιστεί περίπου 150 παραδοσιακά και σύγχρονα βοτσαλωτά, με κάποια εξ αυτών να θεωρούνται ιδιαίτερα αξιόλογα.

«Τα περισσότερα βρίσκονται σε ιδιωτικές κατοικίες εύπορων οικογενειών, κυρίως εφοπλιστών, και κάποια άλλα σε εκκλησίες. Παρότι δεν υπάρχουν πολλά διαθέσιμα στοιχεία, εκτιμούμε ότι το παλαιότερο είναι του 1871 ενώ τα περισσότερα φτιάχτηκαν μετά τον πατημό της Κάσου, δηλαδή μετά το Ολοκαύτωμα του 1824. Αλλα είναι μικρά, άλλα μεγάλα – κάποια καλύπτουν αυλές ακόμη και 60 τ.μ. Ολα τους, όμως, είναι πανέμορφα. Γι’ αυτό εκτός από την ψηφιακή αποτύπωση θέλουμε να φτιάξουμε και ένα έγχαρτο εγχειρίδιο το οποίο μπορεί να λειτουργήσει πιλοτικά και για τα υπόλοιπα Δωδεκάνησα».

Από την πλευρά της η προϊσταμένη του Τμήματος Συντήρησης Νεωτέρων Μνημείων και έργων τέχνης της ΥΝΜΤΕ Δωδεκανήσου, Νεκταρία Δασακλή, η οποία έχει ασχοληθεί με πολύ μεράκι με τα βοτσαλωτά της Δωδεκανήσου, εξηγεί ότι τα βοτσαλωτά που καταγράφηκαν είναι ελάχιστα σε σχέση με αυτά που υπήρχαν και σε σχέση με τον συνολικό αριθμό τους στα νησιά του Αιγαίου.

«Τα βοτσαλωτά δάπεδα στα νεότερα χρόνια αποτελούν ένα χαρακτηριστικό στοιχείο της δωδεκανησιακής αρχιτεκτονικής παράδοσης, με μεγάλη άνθηση από τα μέσα του 18ου και καθ’ όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Απαντώνται συχνότερα σε εκκλησίες, αρχοντικά και σχολεία, όπως σε παραδοσιακές ροδίτικες οικίες και λινδιακά καπετανόσπιτα, κοσμώντας κυρίως τον αύλειο χώρο τους αλλά και εσωτερικά δάπεδα.

Οι ιταλοί αρχιτέκτονες της εποχής της Ιταλοκρατίας στα Δωδεκάνησα ενσωμάτωσαν το στοιχείο του βοτσαλωτού σε αρκετά δημόσια κτίρια, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα το συγκρότημα των πηγών της Καλλιθέας στη Ρόδο. Βοτσαλωτά υπάρχουν, επίσης, στη Χίο, στη Μυτιλήνη, στην Ιο και αλλού», λέει.

Από τη Μικρά Ασια

Σύμφωνα με κάποιες εκδοχές, τα βότσαλα έφταναν από τη Μικρά Ασία και κάποια συλλέγονταν από τοπικές παραλίες ενώ ερωτηματικό παραμένει η προέλευση των μαστόρων. Η θεματολογία τους ποικίλλει: στην Κάσο τα σχέδια που συναντώνται συχνότερα περιλαμβάνουν τον δικέφαλο αετό, σύμβολο του νησιού, ανθοδοχεία με περικοκλάδες και καράβια – ειδικά σε αυλές καπετανόσπιτων.

Παρά τη μεγαλοπρέπειά τους, πολλά από αυτά τα βοτσαλωτά έργα τέχνης ρημάζουν εγκαταλελειμμένα στη φθορά του χρόνου, πνιγμένα σε αγριόχορτα ή ακόμη χειρότερα «κακοποιημένα» από λανθασμένες επεμβάσεις «συντήρησής» τους.

«Μετά την περίοδο του Μεσοπολέμου, σταδιακά τα βοτσαλωτά άρχισαν να απαξιώνονται», λέει η Νεκταρία Δασακλή. «Η έλευση των βιομηχανικών προϊόντων, το δύσκολο καθάρισμά τους και οι φθορές που έπρεπε να αποκαθίστανται διαρκώς είχαν ως συνέπεια την αποξήλωση ή κάλυψη πολλών από αυτά με τσιμέντο, πλακάκια, μάρμαρα. Επίσης, συχνά συναντούμε την πλήρωση των κενών που δημιουργούνται με τσιμέντο.

Οπότε καταλαβαίνετε ότι για τη διατήρησή τους είναι σημαντική η ευαισθητοποίηση των τοπικών κοινωνιών». Η καταγραφή ξεκίνησε με αφορμή την πιλοτική εκπαιδευτική δράση «βοτσαλάκι – βοτσαλάκι» που  διεξήχθη με ευθύνη της κ. Δασακλή, σε συνεργασία με την ΑΜΚΕ Diadrasis, το 2021 στο Καστελλόριζο και στη Νίσυρο ως μια προσπάθεια να γνωρίσουν μικροί και μεγάλοι την αρχιτεκτονική κληρονομιά του τόπου τους.

Ως συνέχεια αυτής της δράσης, πέρυσι πραγματοποιήθηκε ημερίδα στην Κάσο με μεγάλη  ανταπόκριση των ντόπιων. Μετά από πρόταση της καθηγήτριας του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής Στεφανίας Χλουβεράκη, ο δήμαρχος του νησιού Μιχάλης Ερωτόκριτος ανέθεσε στον κ. Μαστροπαύλο την καταγραφή η οποία ξεκίνησε σε συνεργασία με την Υπηρεσία Νεωτέρων Μνημείων. Σε επόμενη φάση θα αναζητηθεί ένας τρόπος να επιχορηγηθεί η αποκατάσταση των βοτσαλωτών, που ανήκουν σε ιδιώτες, υπό την επιστημονική καθοδήγηση του υπουργείου Πολιτισμού.