Μεταρρύθμιση και αντιμεταρρύθμιση στα ΑΕΙ

Οι εκλογές για τα Συμβούλια Διοίκησης των ΑΕΙ αποκάλυψαν ότι το ελληνικό Πανεπιστήμιο συρρικνώνεται και γηράσκει, συντηρητικοποιείται και ιδιωτεύει, αποϊδεολογικοποιείται και πελατειοσχετίζεται. Οποιος υπό τις συνθήκες αυτές τολμήσει να καταθέσει μια μεταρρυθμιστική πρόταση, βρίσκει ανυπέρβλητα εμπόδια στον δρόμο του:

Το πρώτο εμπόδιο είναι η επανάπαυσή μας με ό,τι έχουμε κατακτήσει στα Πανεπιστήμια μέχρι τώρα, συλλογικά ή ατομικά. Πολλοί από μας νιώθουμε άνετα με ό,τι κάνουμε και αντιστεκόμαστε σε οποιαδήποτε αλλαγή για λόγους όχι τόσο πολιτικούς, ιδεολογικούς ή επιστημονικούς, αλλά κυρίως προσωπικούς, που μας έχουν κάνει συντηρητικούς. Μια αλλαγή, λοιπόν, μας τρομάζει, μη τυχόν και διαταράξει τις προσωπικές μας ισορροπίες. Αρνούμαστε έτσι να δούμε ότι η βολική, κατά τα άλλα, ατομική ή συλλογική, κατάστασή μας, μπορεί και να μην είναι βιώσιμη τελικά.

Το δεύτερο εμπόδιο είναι η έλλειψη πίστης στην επίτευξη μιας αλλαγής, της οποίας κατά τα άλλα μπορεί να αναγνωρίζουμε τη σκοπιμότητα. Πιστεύουμε πως δεν θα καταφέρουμε ν’ αλλάξουμε τα πράγματα, επειδή δεν περνάει απ’ το χέρι μας να το κάνουμε. Συχνά, μάλιστα, αναζητούμε λόγους για να δικαιολογήσουμε γιατί δεν μπορούμε ν’ αλλάξουμε. Μας έχει δημιουργηθεί η πεποίθηση ότι τίποτα δεν εξαρτάται από μας. Με ευκολία, συνεπώς, επικαλούμαστε κάτι άλλο που μπορεί να ευθύνεται για την κατάστασή μας, κατά προτίμηση δε τις κρατικές πράξεις και παραλείψεις, όπως κατ’ εξοχήν την κακή νομοθέτηση και την υποχρηματοδότηση, αντί για τις δικές μας πράξεις και παραλείψεις.

Η υποχρηματοδότηση είναι μια υπαρκτή παθογένεια των Πανεπιστημίων, η οποία επιδεινώθηκε τελευταία εξαιτίας αφενός της πολυετούς κρίσης χρέους, αφετέρου του πολλαπλασιασμού των ΑΕΙ. Η πρώτη μείωσε τα διαθέσιμα κονδύλια και ο δεύτερος αύξησε τις ανάγκες. Πλην όμως, την υποχρηματοδότηση επικαλούμασταν στα ΑΕΙ και προ κρίσης, όταν λαμβάναμε πολλαπλάσια κρατική επιχορήγηση από αυτήν που παίρνουμε σήμερα.

Το ίδιο ισχύει και για το θεσμικό πλαίσιο, που ανέκαθεν μας εμπόδιζε να φτιάξουμε το Πανεπιστήμιο που ονειρευόμασταν. Από τη Μεταπολίτευση μέχρι σήμερα, ωστόσο, δεν υπάρχει ούτε μια μεταρρύθμιση που να συγκέντρωσε την αποδοχή της Πανεπιστημιακής Κοινότητας. Ακόμη κι ο νόμος πλαίσιο του 1982 ήταν κακός για μια μεγάλη μερίδα της Πανεπιστημιακής Κοινότητας της εποχής. Ουδέποτε συμφωνήσαμε στην ανάγκη μιας μεταρρύθμισης και να την επιβάλουμε στην Πολιτεία για να αυτορυθμιστούμε, με αποτέλεσμα να ετερορυθμιζόμαστε κάθε φορά, με τα γνωστά αποτελέσματα.

Με κακούς νόμους, λοιπόν, και λίγα χρήματα, σου λέει ο άλλος, πώς ν’ αλλάξεις το Πανεπιστήμιο; Αν είχαμε καλύτερο θεσμικό πλαίσιο, περισσότερες αίθουσες διδασκαλίας, πιο σύγχρονες εγκαταστάσεις, περισσότερο προσωπικό, καλύτερους μισθούς, τότε να συζητούσαμε για αλλαγή.

Αν, όμως, ξεκινάμε από την παραδοχή ότι όλα θα βελτιωθούν αν γίνουμε Δανία του Νότου, τότε μάλλον από λάθος παραδοχή ξεκινάμε. «Αυτή είναι η Ελλάδα!» Μπορούμε να την αλλάξουμε; Πρέπει. Μπορούμε να διεκδικήσουμε περισσότερα χρήματα; Ασφαλώς. Θα τα πάρουμε; Οχι. Αλλά θα είμαστε ήσυχοι με τη συνείδησή μας αν τα διεκδικήσουμε με αγωνιστικότητα, καταγγέλλοντας την Κυβέρνηση για όλα τα δεινά που δεν μας αφήνουν να προκόψουμε. Πλην όμως, δεν θ’ αλλάξουμε έτσι τα πράγματα, αν δεν επιχειρήσουμε να το κάνουμε μόνοι μας, στο μέτρο που περνάει και από το δικό μας χέρι. Διαφορετικά, θα διαχειριζόμαστε μια ζωή τη μιζέρια μας…

Το τρίτο εμπόδιο είναι η πεποίθησή μας πως ό,τι είναι ν’ αλλάξει θα πρέπει να γίνει ανώδυνα, συναινετικά και με τον ευκολότερο δυνατό τρόπο. «Ναι, ν’ αλλάξουμε. Βρες μας, όμως, έναν τρόπο όλοι να συναινέσουμε σ’ αυτό. Εναν εύκολο τρόπο, που όλοι θα επικροτήσουμε χωρίς αντεγκλήσεις».

Κανείς, ωστόσο, δεν κατέχει τη μαγική συνταγή ν’ αλλάξει τα πράγματα χωρίς αντιστάσεις και καμιά μεταρρύθμιση δεν έχει γίνει ποτέ χωρίς κόστος. Τα συμφέροντα καραδοκούν και ανθίστανται σε οποιαδήποτε αλλαγή κινδυνεύει να τους στερήσει τη βολή τους. Πρόκειται για τα μικρά και μεγάλα εκείνα συμφέροντα, που εννοούν να αντιμετωπίζουν το Πανεπιστήμιο με ιδιοκτησιακές λογικές. Το λεγόμενο Δημόσιο Πανεπιστήμιο κυβερνιέται στην πραγματικότητα από πολλά, μικρά κυρίως, «ιδιωτικά» συμφέροντα, που έχουν δημιουργήσει στεγανά, το κρατούν δέσμιο και δεν το αφήνουν να επιτελέσει τον ρόλο του προς όφελος των φοιτητών και της κοινωνίας. Και που εμποδίζουν τελικά και οποιαδήποτε μεταρρυθμιστική προσπάθεια στο εσωτερικό του.

Στα ΑΕΙ χρειάζεται να συγκρουστεί κανείς μ’ αυτά ακριβώς τα συμφέροντα, κυρίως δε με τις ιδιοκτησιακές λογικές όσων πιστεύουν πως το Πανεπιστήμιο τους ανήκει. Για να γίνει, όμως, αυτό, θα πρέπει να κινητοποιηθεί η πλειοψηφία της Πανεπιστημιακής Κοινότητας γύρω από μια ουσιαστική μεταρρυθμιστική πρόταση, ώστε ν’ απομονωθούν οι δυνάμεις εκείνες της αντιμεταρρύθμισης που το κρατούν όμηρο και το καταδικάζουν σε παρακμή.

Ο Παναγιώτης Γκλαβίνης είναι κοσμήτορας της Νομικής Σχολής του ΑΠΘ