Το πορτρέτο μιας πόλης

Ο Θανάσης Νιάρχος είναι μια πολύτιμη πνευματική παρουσία στον τόπο. Δεν φτάνει να τον χαρακτηρίσει κανείς ανθολόγο. Ο ίδιος είναι μια εξέχουσα παρουσία στον χώρο της δοκιμιακής λογοτεχνίας και πρέπει να θεωρηθεί μέγας έπαινος, διότι στον τόπο μας έχουμε μια σπουδαία συγκομιδή δοκιμιακού λόγου, ήδη από τον Ρήγα Φεραίο και τον Διονύσιο Σολωμό ως τον Παλαμά, τον Τέλλο Αγρα, τον Φώτο Πολίτη, τον Αποστολάκη, τον Ι. Μ. Παναγιωτόπουλο, τον Αλκη Θρύλο. Ο Νιάρχος σε προσωπικό στάδιο πνευματικής παραγωγής είναι ένας σημαίνων ποιητής και, κυρίως, ένας διεισδυτικός δοκιμιογράφος. Ετσι η ιστορική πανοπλία της ελληνικής δοκιμιακής παράδοσης τον εφοδίασε με κριτήρια κύρους και ποιότητας, ώστε να συγκροτήσει ως ιστορικός των ιδεών έναν κώδικα σεβαστό και ανθεκτικό και ακλόνητο, συγκροτώντας τη δική του επιλογή δοκιμιακού λόγου.

Εχω αυτή την ώρα στο τραπέζι μου δύο πρόσφατες εκδόσεις με την κριτική του λόγου και με την έξοχη σε ποιότητα εκλεκτική του δεινότητα να ξεχωρίζει, να διασώζει και να αξιολογεί από ένα πλήθος δημοσιεύσεων ό,τι οφείλουμε να ταξινομούμε, να χρησιμοποιούμε ως πρότυπα κριτικού στοχασμού και ό,τι οφείλει να γίνεται περιουσία της γενικής μας παιδείας.

Πρόσφατα κυκλοφόρησε σε νέα έκδοση, ύστερα από την πρώτη πριν από 42 χρόνια, η συλλογή δοκιμίων με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Κατά μέτωπον». Ο χαρακτηρισμός του τίτλου έρχεται εξαρχής να μας ειδοποιήσει πως τα δοκίμια της συλλογής είναι δημοσιευμένα πριν από χρόνια σε εξέχοντα περιοδικά λογοτεχνικά και το δηλώνω ως ένας αναγνώστης εδώ και 60 χρόνια του στοχαστικού λόγου του τόπου μας.

Οταν πρωτοεκδόθηκαν αυτά τα σημαίνοντα κείμενα, πράγματι κατά μέτωπον, προλόγισε την έκδοση ο μέγας ποιητής της μεταπολεμικής γενιάς Νίκος Καρούζος και έκλεινε η έκδοση με τις εκτιμήσεις του σημαντικότερου κριτικού της μεταπολεμικής Ελλάδας, του Ανδρέα Καραντώνη. Οταν είσαι ένας νέος στοχαστής που, αφού έδωσες τα πνευματικά σου διαπιστευτήρια με ποίηση, τολμάς με κύρος και σοβαρότητα να προσέλθεις στη δοκιμιακή παράδοση του τόπου με τόσες γενναίες προσφορές και αμέσως ξεχωρίζεις, και για το ήθος, το ύφος και την τόλμη των θεμάτων σου, έχεις ήδη γίνει από τις πρώτες σου παρουσίες στον δημόσιο λόγο κανόνας. Και ο Νιάρχος ήταν εδώ και χρόνια, και συνεχίζει να είναι, κανόνας του πνευματικού ελληνικού διαβήματος.

Εξάλλου, ως συνιδρυτής, μαζί με τον σημαντικό ποιητή Αντώνη Φωστιέρη, του έξοχου λογοτεχνικού περιοδικού «Η Λέξη», έγινε, εκτός των άλλων, και ανάδοχος από την πνευματική κολυμπήθρα μιας ακμαίας νέας γενιάς λογοτεχνών. Είχε δίκιο ο Καραντώνης που έβλεπε στην εμφάνιση του Νιάρχου μια σημαίνουσα πνευματική συγγένεια με κριτικές μορφές, όπως ο Παλαμάς, ο Σεφέρης, ο Ξενόπουλος, ο Πέτρος Χάρης, ο Τέλλος Αγρας, ο Αποστολάκης, ο Φώτος Πολίτης, ο Λαούρδας, ο Βουτυράς, ο Τερζάκης, ο Σαββίδης, ο Σινόπουλος, ο Φραγκόπουλος, ο Αργυρίου. Και δεν είχε λόγο ο αυστηρός Καραντώνης να κάνει χάρη στον νεαρό Νιάρχο. Και αποδείχθηκε προφήτης, αφού ο Νιάρχος δεν απογοήτευσε τον μέντορά του και την πνευματική αγορά.

Ο οξυδερκής και δύσκολος στις εκτιμήσεις του Νίκος Καρούζος, μέγας ποιητής και τολμηρός στοχαστής, προλογίζοντας τα δοκίμια του νεαρού Νιάρχου ξεκινά με τη γενική του εκτίμηση «Ο Θανάσης Θ. Νιάρχος, ποιητής και δοκιμιογράφος, αυθεντικής ευαισθησίας ανάμεσα στους πολύ νεότερους, διακρίνεται δημιουργικά για κάποια σπάνια πνευματικότητα, οργανωμένη μέσα στη σκέψη του ειρηνικά και μέσα στο αίσθημά του, διαλεκτική και γιομάτη ζωντανό σέβας προς τις διαιώνιες σημασίες της υπάρξεως, χωρίς όμως, και πολύ σωστά, να χάσει από το ξεκάθαρο οπτικό του πεδίο τα σύγχρονα σχήματα ζωής και περιπλοκότητας». Αυτά για έναν ώριμο στοχασμό ενός νέου πνευματικού εργάτη.

Και ύστερα από 50 χρόνια προσφοράς έρχεται μια περιουσία του τόπου πνευματική να αποτελέσει το τελευταίο έξοχο πόνημα του Νιάρχου. Ενας πολύτιμος, πολυσέλιδος (616 σελίδες!) τόμος των εκδόσεων Μετρονόμος, με μια συλλογή δοκιμίων, άρθρων, αναμνήσεων, κριτικής μιας γενναίας πνευματικής κατάθεσης αφιερωμένης στην Αθήνα ως πόλη και ως πνευματική μητέρα και τροφό της νεοελληνικής ζωής. Το «Αθηναϊκό μειδίαμα», που προλογίζει ο δήμαρχος Αθηναίων Κώστας Μπακογιάννης, είναι μια έρευνα στις άπειρες πηγές λογοτεχνίας, τύπου, χρονικού, νεκρολογιών, απομνημονευμάτων, που έχουν ως αντικείμενο θαυμασμού αλλά και κριτικής την Αθήνα, με πρώτους καταθέτες τους μείζονες Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, Μιχαήλ Μητσάκη, Εμμανουήλ Ροΐδη, Μιλτιάδη Μαλακάση, Δ. Καμπούρογλου, Κώστα Βάρναλη ως τον Πέτρο Τατσόπουλο, τον Χρήστο Χωμενίδη, τον Θανάση Χειμωνά.

Φωτογραφίες, ακτινογραφίες, αεροφωτογραφίες, έγχρωμες και ασπρόμαυρες, γιορταστικές, κατοχικές, αλλοτριωμένες όψεις της πρωτεύουσας που ξεκίνησε χωριουδάκι και μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή τριπλασίασε τους κατοίκους της με νέες γειτονιές (Νέα Φιλαδέλφεια, Νέα Σμύρνη, Νέα Ιωνία κ.ά.). Η ανθολογία που διασώζει έργα δεκάδων μαρτύρων είναι ένας καθρέφτης, όπου η σύγχρονη Ελλάδα οφείλει να δει το πρόσωπό της. Ο Νιάρχος μάς εφοδιάζει με έναν καθρέφτη χωρίς νερά!